सत्ता: सुवर्णा बर्वे

माझ्या आत्याची ही दुसरी कविता. माझे काका सदानंद बर्वे हे महाराष्ट्र शासनाच्या जलसंधारण विभागातील अधिकारी. त्यामुळे राजकारणाचे सामान्य नागरिकांना भोगावे लागणारे परिणाम तर होतेच पण दुसरे परिणाम नोकरीतही दिसत असावेत. दोन्ही अनुभव या कवितेत दिसतात. "जग हे बंदीशाला" या परिचित गाण्याच्या चालीवर ही कविता शब्दबद्ध केली आहे.

खुर्ची प्यारी यांना,खुर्ची प्यारी यांना

कुणी न येथे भला चांगला,जो तो बरबटलेला ।।

ज्याची त्याला प्यारी खुर्ची।भोवतालची जी, हुजुरजी
नाना लफडी आणि कुलंगडी, करता हा ना दमला।।१।।

जो तो खुर्चीसाठी झगडे, नजर न धावे तिच्या पलिकडे
खुर्चीवरती बसुनी सुखे हे ,करीति लीला नाना।।२।।

गरीबाला ना वाली उरला, जगला वाचला अथवा मेला
फिकीर त्याची यांस कशाला? पैशावरती डोळा।।३।।

जनतेची ना यांना परवा, निवडणुकीतच तिला आठवा
सत्ता मिळता खुशाल तुडवा, पायतळी हो तिजला।।४।।

कर्ण, व्यास आणि कंस: सुवर्णा बर्वे

माझी आत्या, सुवर्णा बर्वे, कविता छान करते. तिला तिच्या आईकडून म्हणजे माझ्या आजीकडून ही देणगी मिळाली असावी. परिचित गाण्यांच्या चालींवर शब्द बसवण्यात त्यांचा हातखंडा. त्यांच्या कविता साधारणत: वृत्तबद्ध किंवा गेय असत. जुन्या मराठीची छाप त्या कवितांवर दिसते. त्या दोघींच्या कविता इथे, त्यांच्या परवानगीने, वेळोवेळी प्रस्तुत करेन. त्या अनुषंगाने त्यांचा परिचयही करून देईन.

या मालिकेतील पहिली कविता: कंस,व्यास आणि कर्ण 

आत्या आठवी ते दहावी गणित, संस्कृत आणि शास्रे यांचे वर्ग घेत असे. विषय कितीही क्लिष्ट असला तरीही मनोरंजक पद्धतीने, सोपा करून सांगण्यात तिची हातोटी होती. भूमितीसारख्या अप्रिय, कंटाळवाण्या विषयावरही तिने मजेशीर कविता केली.

कंस,व्यास आणि कर्ण हे तिघेजण महाभारतातून भूमितीत गेले की भूमितीतून महाभारतातून आले? पण.... एक मात्र खरं की भूमितीतले मार्क कळले की,घरी महाभारत घडायचं.

कर्ण आणि व्यास, महाभारतात सति द्रौपदीस, रडवीति |

कंस मामा राही, मथुरेत बाई देवकी मातेस, कष्ट देई ||

तिघे जण मिळुनी, भूमितीत शिरुनी मज धाई धाई, रडविती |

द्रौपदी,देवकी कृष्णे उद्धरीली, मजला तारण्या कोणी नाही ||

गणिताची साथ ,म्हणून सोडली आता पुन्हा वाटे जाणे नाही!!

वंदे भारत: वंदन नक्की कोणाला? अन्‌ ‘भारत’ कुठाय?

२०१४ मध्ये जेव्हा विद्यमान सरकार प्रचंड बहुमताने सत्तेवर आले, त्यानंतर काही वर्षांनी 'वंदे भारत' नावाचे चकचकीत स्वप्न भारतीयांना दाखवले गेले. रेल्वेचा कायापालट करणार, डबे आधुनिक करणार, एकूणच प्रवाशांना 'स्वर्गाची अनुभूती' देणार, अशा गप्पा मारल्या गेल्या. सर्वसामान्य गाड्यांच्या दुप्पट-तिप्पट भाडं आकारणारी ही 'प्रीमियम' सेवा म्हणजे त्या क्रांतीचे पहिले पाऊल होते. पण आज या गोष्टीला तब्बल १२ वर्षे झाली, तरी ते 'क्रांतीचे' उद्दिष्ट अजूनही एखाद्या मृगजळासारखेच दूर पळते आहे. भारतीय रेल्वेचा दर्जा अजूनही कित्येक दशके मागेच रेंगाळतो आहे, याची पुन:प्रचिती आमच्या नुकत्याच झालेल्या पुणे-नागपूर 'वंदे भारत'च्या सफरीत आली.

खरं तर, 'वंदे भारत' चा अर्थ होतो "मी भारताला वंदन करतो." ज्या देशाचे नाव ‘भरत’ नावाच्या अत्यंत न्यायप्रिय, पराक्रमी राजावरून पडले, ज्याने आपल्या कर्तृत्वाने या भूमीला वैभव मिळवून दिले. पण सद्यस्थिती पाहता, या गाडीला हे नाव देऊन सरकार नक्की कोणाला वंदन करते आहे, देव जाणे! कदाचित डोळे मिटून राष्ट्रवादाची अनुभूती घेण्यात हे सरकार मग्न असावे.

यापूर्वी मुंबईला जाताना वंदे भारतचा अनुभव जरा बरा होता. त्यामुळे आमची नागपूर गाडीकडूनही मोठी अपेक्षा होती. पण गाडीत पाऊल ठेवल्याक्षणी आमचा भ्रमनिरास झाला. डब्याची फरशी डागाळलेली, सीटवर कसले तरी चिवट डाग आणि स्वच्छतागृहाच्या आजूबाजूला एक दिव्य सुगंधी 'साम्राज्य' पसरलेले होते! मुळात भारतीय रेल्वेच्या कोणत्याही, अगदी महागड्या डब्यातीलही, स्वच्छतागृह वापरणे म्हणजे एक दिव्यच असते. ती नेहमीच सार्वजनिक शौचालयांसारखी दिसतात आणि तशीच सुवासिक असतात. पण 'वंदे भारत' मध्ये म्हणे अत्याधुनिक ऑक्युपन्सी इंडिकेटर (आत माणूस आहे की नाही हे दाखवणारा दिवा), बायो-टॉयलेट आणि ऑटोमॅटिक सरकते दरवाजे वगैरे आधुनिक सोयी आहेत, अशी आमची समजूत होती. नागपूर वंदे भारतने या समजुतीला सपशेल फाटा दिला. तो इंडिकेटर नावाचा दिवा कधीच कोमात गेला होता. त्यामुळे आत माणूस आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी जुन्या रेल्वेसारखाच तो हँडलला खाडकन झटका देण्याचा पारंपारिक 'भारतीय प्रयोग' करावा लागत होता. आतली बांधणी तर इतकी सुमार होती की, गोष्टी स्क्रूने नीट बसवण्याऐवजी तिथे वेल्डिंगचे ओबडधोबड डाग मारलेले होते. आम्ही भारतीय शेवटी अशा दुरवस्थेला चटावलेलेच आहोत, नाही का? संपूर्ण प्रवासात या स्थितीत सुधारणा होण्याचे अजिबात चिन्ह नव्हते.

रेल्वेच्या जेवणाचा मला इतका तिरस्कार आहे की, पूर्वी मी प्रवासात उपाशी राहून नुसती फळं खाऊन दिवस काढले आहेत. (ती एक वेगळीच रडकथा आहे, ती कधीतरी नंतर सांगेन). पण 'वंदे भारत' सारख्या चकचकीत गाडीत किमान खाण्यालायक अन्न मिळेल, अशी भाबडी आशा होती. पुणे-मुंबई वंदे भारत यांसारख्या गाड्यांचे जेवण तरी किमान गिळण्यासारखे असते. पण इथले अन्न म्हणजे स्वयंपाककलेचा घोर अपमान होता! पोळ्या इतक्या जाड आणि चिवट होत्या की, त्या चावताना जबड्याचा व्यायाम व्हावा. रस्साभाजी इतकी तिखट होती की पोरांच्या डोळ्यातून पाणी आले. ब्रेड शिळा होता आणि कचोरीत सारणाचा पत्ताच नव्हता— फक्त तेलकट, जाड आणि कडक आवरणाचा मैद्याचा गोळा!

मेन्यूमध्ये काहीतरी काळेबेरे आहे, अशी शंका आल्यावरून आम्ही ऑनलाईन मेन्यू तपासला. तर काय! आम्हाला कॉफी, कोल्ड्रिंक्स आणि बेक केलेले पदार्थ (Baked items) देण्याचे साफ टाळले गेले होते. जेव्हा आम्ही तिथल्या IRCTC च्या कर्मचाऱ्याला जाब विचारला, तेव्हा तो "ते सामान संपलंय साहेब..." असं काहीतरी पुटपुटला.

या सगळ्या कारभाराला कंटाळून आम्ही अखेर अधिकृत तक्रार नोंदवायचे ठरवले. त्यानंतर मात्र चक्रे अतिशय वेगाने फिरली— पण ती उलट्या दिशेने!

तक्रार दाखल होताच, अचानक तोच कर्मचारी संपूर्ण डब्यात चहाचे सॅशे आणि कोल्ड्रिंकची पाकिटे वाटण्यासाठी धावला. पण ते 'कोल्ड'-ड्रिंक इतके कोमट होते की, त्यामुळे उन्हाळ्यातही हुडहुडी भरावी. कॉफीचा पत्ताच नव्हता आणि साध्या ब्रेडलाच 'बेक केलेला पदार्थ' म्हणून आमच्या गळ्यात मारण्याचा प्रयत्न झाला. विशेष म्हणजे, त्या कर्मचाऱ्यांच्या गणवेशावर त्यांची नावे दर्शवणाऱ्या नेमप्लेट नव्हत्या. त्यामुळे ते खरेच रेल्वेचे कर्मचारी होते की कोणाच्या ऐवजी बदली म्हणून आलेले पाहुणे कलाकार, हे ओळखणे कठीण होते. तक्रार मागे घ्यावी म्हणून ते आमच्यासमोर आर्जवे करत होते, "साहेब, नोकरी जाईल, कुटुंब रस्त्यावर येईल..." असे म्हणून गयावया करत होते आणि पाठीमागे फिरून छद्मीपणे हसत होते.

आम्ही तक्रार मागे घेण्यास स्पष्ट नकार दिला, आणि मग मात्र प्रकरणाला एक वेगळेच वळण लागले. थेट IRCTC चे अधिकारी असल्याचा दावा करणाऱ्या दोन व्यक्तींनी माझ्या वैयक्तिक मोबाईल नंबरवर संपर्क साधला! अर्थात, आमच्या PNR बुकिंगवरून त्यांना नंबर मिळाला असणार, पण प्रवाशांच्या वैयक्तिक माहितीचा असा वापर करून तक्रार मागे घेण्यासाठी थेट फोन करणे, हे ग्राहक सुरक्षेला हरताळ फासणारे आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, त्यातील एकाने तर सेवा सुमार असल्याबद्दल "तुम्हायला ऑन द स्पॉट पैशांचा परतावा (Refund) देतो, तक्रार मागे घ्या" अशी थेट ऑफरच दिली!

तेव्हा आमच्या लक्षात आले की, या गाडीत स्वच्छतागृहातील पाण्याचा जरी वेगाने 'निचरा' होत नसला, तरी प्रवाशांचे पैसे आणि रेल्वेची अब्रू मात्र अतिशय वेगाने वाहते आहे. एक साधा हिशोब केला, तर एका डब्यातील प्रवाशांना न मिळालेल्या मेन्यूमधील पदार्थांची किंमत हजारो रुपयांच्या घरात जाते. हेच गणित जर वर्षातील सर्व गाड्यांना लावले, तर हा आकडा लाखांच्या-कोटींच्या घरात जाईल. हा उघडउघड होणारा महसूल अपव्यय आहे. याशिवाय ती तुटलेली कुलुपे, निकामी इंडिकेटर्स, ओबडधोबड वेल्डिंग आणि अस्वच्छ डबे पाहता, प्रवासी प्रीमियम भाडे नक्की कशासाठी देत आहेत?

आजकाल सरकार नागरिकांना "परदेशी पर्यटनाला जाऊ नका, देशातच फिरा, त्यामुळे परकीय चलन आणि इंधन वाचेल" असा राष्ट्रप्रेमाचा डोस पाजत असते. पण ज्या देशाला स्वतःच्या हक्काच्या प्रवाशांना गेल्या १२ वर्षांत एक खात्रीशीर, स्वच्छ आणि दर्जेदार रेल्वे सेवा देता आलेली नाही, त्या सरकारला नागरिकांना असे सल्ले देण्याचा नैतिक अधिकार उरतो का?

आम्ही भरमसाठ कर (Taxes) भरायचे आणि उरलेल्या पैशांचे काय करायचे, हेही सरकारनेच सांगायचे का? युरोपियन रेल्वेचा प्रवास अत्यंत सुकर आणि उत्तम दर्जाचा असतो, मग भारतीय प्रवाशांनी या कचऱ्यासारख्या अनुभवासाठी वंदे भारतला का पसंती द्यावी? भारताबाहेर स्वच्छ, सुंदर आणि सुव्यवस्थित पर्यटन स्थळे असताना, इथल्या अस्वच्छ आणि दुरवस्था झालेल्या ठिकाणांना का भेटी द्याव्यात? भारतीय नागरिकांनी आपला कर प्रामाणिकपणे भरला आहे, आता उरलेला पैसा कुठे खर्च करायचा, हा त्यांचा संपूर्ण अधिकार आहे. आता सरकारने नागरिकांना देशभक्तीचे धडे देण्यापेक्षा, स्वतःचा कारभार सुधरवण्यावर आणि आम्ही मोजलेल्या पैशांचा योग्य मोबदला देण्यावर लक्ष केंद्रित करावे, हेच बरे!

Vande Bharat, but Where is the Glory?

When the government introduced the Vande Bharat trains a few years after coming to power in 2014, it promised a revolution for Indian Railways. The vision was grand: modern coaches, premium amenities, and a complete overhaul of the passenger experience. *Vande Bharat* translates to "I salute India"—a name deeply tied to King Bharat, the legendary, just, and brave ruler who brought immense glory to this land. It is a name that evokes pride, excellence, and high standards. Yet, more than a decade into this vision, the reality on the ground makes the choice of this name feel entirely unearned.

Positioned as a premium service—with tickets priced twice as high as regular trains—Vande Bharat was meant to be a showcase of modern Indian engineering and hospitality. Instead, a recent journey on the newly introduced Pune-Nagpur Vande Bharat re-emphasized a frustrating truth: premium branding cannot mask a fundamentally unchanged infrastructure.

Having previously had a decent experience traveling to Mumbai on a Vande Bharat, I boarded the Nagpur-bound train with high expectations. Unfortunately, disappointment set in the moment we stepped inside. The floors were visibly stained, the seats were soiled, and the toilets carried an immediate, repelling aura.

I generally dread using toilets on trains, even in executive classes; too often, they look and smell like neglected public conveniences. Vande Bharat was supposed to break this mold with modern occupancy indicators, bio-toilets, automated sliding doors, and better space management. However, the Nagpur Vande Bharat fell incredibly short. The occupancy indicators were broken, meaning passengers had to aggressively jolt the handle to check if a cubicle was occupied—just like on a regular train. The interior maintenance was shoddy, featuring crudely welded fittings instead of properly screwed-in fixtures. The toilets were poorly cleaned and emitted a foul odor. Despite the premium fare, the conditions hardly improved throughout our day-long journey.

The catering was equally disappointing. I have historically avoided Indian Railways meals, often preferring to travel with a bag of fruit. That said, one expects better quality from a premium service. While trains like the Pune-Hyderabad Shatabdi or the Mumbai Vande Bharat manage decent catering, the food served on this route was subpar. The rotis were thick and leathery, the curries were entirely too spicy for my children to eat, the bread was stale, and the kachoris consisted of nothing but a thick, oily, hard-to-chew crust with virtually no filling.

Suspecting that items were missing from the day's menu, we cross-referenced it online. Sure enough, we had not been served the promised coffee, cold drinks, or baked items. When confronted, the IRCTC staff offered vague mumbles about the items being unavailable.

Frustrated, we decided to register a formal complaint. That is when things moved quickly—but entirely in the wrong direction.

Suddenly, the staff rushed to distribute tea sachets and cold drink packets across the coach. The "cold" drinks, however, were practically warm, the coffee remained missing, and standard bread was apparently expected to pass as a "baked item." Furthermore, none of the service staff wore nameplates on their uniforms, making it impossible to verify who was officially on duty. They cycled through mumbling apologies and pleading for their jobs in front of us, only to smirk once they turned away.

When we refused to withdraw the complaint, the situation took an unsettling turn. Two individuals claiming to be IRCTC officers contacted me directly on my personal mobile number. While they obviously had access to my details via the booking PNR, using consumer data to directly call and persuade a passenger to drop a complaint feels like a breach of professional boundaries. Shockingly, one of them even offered a monetary refund on the spot as compensation to make the issue go away.

This interaction made me realize that while the toilets weren't draining efficiently, consumer value certainly was. A simple back-of-the-envelope calculation reveals a troubling picture: multiply the cost of those unserved menu items by the number of passengers on a single train, and the deficit quickly runs into thousands of rupees. Scale that across multiple routes over a year, and it represents a massive gap in accountability. Combined with the broken latches, non-functional indicators, crude welding, and uncleaned coaches, it is clear that passengers are paying premium prices for a service that is quietly cutting corners at every turn.

Lately, we have heard public narratives and government rhetoric urging citizens to vacation within India rather than heading abroad, citing the need to save foreign currency and conserve fuel. But given that the baseline domestic infrastructure cannot be reliably improved even after twelve years, one has to ask: does the government have the moral ground to make such demands?

Why should Indian taxpayers prefer Indian Railways when European rail networks offer a vastly superior, seamless experience? Why should citizens choose ill-maintained, poorly managed domestic transport and dirty destinations when cleaner, more beautiful international alternatives exist? Citizens pay incredibly high taxes, and the money they have left is theirs to spend as they see fit. It is high time the authorities stop lecturing citizens on patriotism and instead focus on getting their own act together to deliver the world-class service we are actually paying for.

बिनकेसाचं मांजर

माझं नाव राज्याच्या गुणवत्ता यादीत आलं होतं. अभिनंदनाला आलेल्या लोकांना देण्यासाठी भरपूर पेढे घरी आणले होते. आमच्या मांजरांनी काही माझं अभिनंदन केलं नाही तरीही त्यांना यथेच्छ पेढे मिळाले. त्यांनीही कसलाही विचार न करता पेढ्यांवर ताव मारला. एरवी मांजरं खाण्यापिण्याच्या बाबतीत खूप चोखंदळ असतात. त्यांचं पोट भरलं की ती थांबतात. स्वतःचं पोट बिघडलं, सर्दी झाली किंवा काही त्रास झाला तर कोणतं गवत खायचं याची निसर्गदत्त जाण त्यांना असते. त्यामुळे आमच्या मांजरांसाठी आम्हाला कधी पशुवैद्याकडे (Vet) जावं लागलंच नाही. आमच्या घरी जर एखाद्या मुलाने मांजरांसारखे एकापाठोपाठ एक पेढे फस्त केले असते, तर त्यांना भरपूर ओरडा बसला असता. मांजरांच्या बाबतीत आमचा दृष्टिकोन वेगळा होता. आम्हाला वाटलं, त्यांना पचतंय म्हणूनच ती खातायत आणि उद्या काही त्रास झालाच, तर त्यांना स्वतःवर उपचार कसे करायचे हे माहिती आहेच! तसंही कोणाच्या उंचावलेल्या भुवयांची तमा मांजरं थोडीच बाळगतात.

पण आमचा हा समज लवकरच खोटा ठरला. एका मांजराचे अंगावरचे केस गळू लागले, तर दुसऱ्याला दिसेनासं झालं—ते ठार आंधळं झालं. आम्ही तातडीने डॉक्टरांकडे धाव घेतली. तपासणीअंती समजलं की दोघांनाही मधुमेह झाला आहे. लवकरच त्यांनी प्राण सोडले. माझ्या त्या यशाच्या आठवणींच्या मागे एक कायमचं शल्य उरलं.

नंतर एकदा मी माझा सहकारी जॉन याच्याशी याबद्दल बोललो. जॉन स्वतः एक मोठा मांजरप्रेमी असून त्याला त्यांच्याबद्दल खूप माहिती आहे. त्याने एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली—मांजरांना मुळात 'गोड' चव कळतच नाही! त्यांना प्रथिनांची (Proteins) ओढ असते. पेढे दुधाचे बनलेले असल्यामुळे त्यातील प्रथिनांसाठी ती हापापल्यासारखी पेढे खात होती. त्या पेढ्यात साखर आहे आणि ती आपल्यासाठी विष ठरू शकते, याची त्यांना साधी पुसटशी कल्पनाही नव्हती. हे कळल्यावर माझं मन थोडं हलकं झालं. त्या काळी जर आम्हाला हे माहित असतं, तर आम्ही त्यांना चुकूनही पेढा दिला नसता, तयांचा रुसवा सहन करूनही!

या घटनेमुळे जुन्या दोन आठवणी पुन्हा ताज्या झाल्या. तेव्हा 'कॅट फूड'चा जमाना नव्हता, त्यामुळे आम्ही मांजरांना सुकट द्यायचो. ते साठवायला सोपं असायचं आणि दीर्घकाळ टिकायचं. आम्ही स्वतः मासे खाणारे नसल्यामुळे आम्हाला त्याबद्दल फारशी माहिती नव्हती. तिथेही आम्ही मांजरांच्या 'उपजत बुद्धी'वरच विसंबून राहिलो. मांजरं ती खारवलेली मासळी आवडीने खायची, पण नंतर त्यांना उलट्या होऊ लागल्या. डॉक्टरांनी सांगितलं की मासळी टिकवण्यासाठी लावलेलं मीठ त्यांना बाधत होतं. त्यानंतर आम्ही बिनमिठाची मासळी आणू लागलो आणि तो प्रश्न मिटला. दुसरी आठवण मात्र अधिक भीषण आहे. आमच्या नारळाच्या झाडांना आम्ही एक विशिष्ट खत घातलं होतं. त्यात माशांचे खवले आणि काही रासायनिक द्रव्ये होती. एका मांजराने माशांच्या वासाने ते खवले खाल्ले आणि त्यासोबत ते रसायनही पोटात गेलं. ते खत त्याच्यासाठी जीवघेणं ठरलं. मांजरांना त्यांचं अन्न नीट कळतं, हा आमचा विश्वास तिसऱ्यांदा मोडीत निघाला होता.

आजकाल आपण ऐकतो की प्राण्यांनाही मानवासारखेच व्याधी जडू लागल्यात. पाळीव कुत्र्यांना 'ब्लड प्रेशर'चा त्रास होतोय, आमची मांजरं मधुमेहाने गेली, तर प्राणिसंग्रहालयातील वाघांना हृदयाचे विकार होतायत. उद्या कदाचित झेब्रालाही अल्सर होईल! निसर्गात मुक्त वावरताना त्यांची उपजत प्रवृत्ती (Instincts) त्यांचं रक्षण करते. पण एकदा का हे प्राणी मानवी संपर्कात आले, की त्यांची ती नैसर्गिक बुद्धी फारशी कामाला येत नाही. मानवी सहवासात आपण त्यांना नकळत असं काही 'विष' देतोय, ज्याच्याशी लढण्याची निसर्गदत्त ताकद त्यांच्याकडे नाही. माणूस स्वतः निर्माण केलेल्या कृत्रिम परिस्थितीशी जुळवून घेताना मेटाकुटीला आलाय, तरीही त्याला मुक्या प्राण्यांना त्याच चौकटीत ओढायचं आहे. याला आपण 'माया' म्हणू शकत नाही. त्यांना आपल्यासारखं बनवण्याचा हट्ट धरण्यापेक्षा, त्यांच्या मर्यादा समजून घेऊन आपणच त्यांच्याकडून काही शिकता आलं तर बघावं.

The Cat Who Lost Its Fur

I once appeared on the state merit list. As is custom in India, we celebrated by distributing pedhas—a sweet made of highly condensed milk—to relatives, family friends, and schools. Our home was filled with stacks of boxes. Anyone who came to congratulate me was offered a sweet. Our cats didn’t offer any congratulations, of course, but as members of the family, they received their share nonetheless.

They feasted upon them. Normally, cats are cautious eaters; they seem to know exactly when they are full and which herbs to chew to fix an upset stomach or a cold. Because of this natural wisdom, we rarely needed a veterinarian. While any child eating as many pedhas as those cats would have met a raised eyebrow and a confiscated sweet, the cats received different treatment. We assumed they knew their own limits and could fix any ailment that followed. We also knew they wouldn't have cared for our disapproval anyway—they knew their way around the house and were masters of their own lives.

However, we were soon proven wrong. One of our cats began losing its fur; another went blind. We rushed them to a vet, only to discover that both had developed diabetes. They passed away shortly after. My academic success unexpectedly left a trail of painful memories.

I eventually shared this story with my colleague John, a fellow cat lover who knows a great deal about them. He revealed a fact we hadn't known then: cats actually lack the sense of sweet taste. While they can sense proteins and fats, sugar is invisible to them. They ate the pedhas voraciously because they smelled the milk proteins, completely unaware that the sugar within was dangerous to them. Learning this eased my guilt slightly; had we known, we never would have fed them those sweets.

This realization brought back two other memories. At the time, commercial cat food was rare, so we fed our cats dried fish. Since we didn't eat fish ourselves, we knew little about it and relied on the cats' instincts. They ate the fish greedily, but soon began vomiting. A vet visit revealed the culprit: the high salt content used for preservation. We switched to unsalted dried fish, and they were fine.

The second memory was more gruesome. We had applied a special fertilizer to our coconut trees. It contained fish scales mixed with a chemical compound. One of our cats, attracted by the scent of the fish, ingested the fertilizer and was poisoned. Our belief that cats possessed an infallible instinct for what was safe had been proven wrong for a third time.

These days, we often hear of animals suffering from "psychosomatic" or human-environment diseases: pet dogs with high blood pressure, cats with diabetes, or tigers in zoos developing heart trouble. Perhaps one day we will hear of zebras with ulcers. In the wild, natural instincts are a shield. But once animals enter the human sphere, those instincts fail them. They cannot sense the hidden "poisons"—the sugars, salts, and chemicals—of a human environment.

Humans have struggled to cope with the artificial conditions we have created for ourselves, yet we continue to subject animals to them. True care is not about treating animals like humans; it is about respecting their biological boundaries. Perhaps, instead of trying to make them like us, we should try to learn something from them to solve our own problems.

गवसले ते हरवले

 थंडी वाजली म्हणून सवयीने दोन पांघरुणे एकाला एक जोडून अंगावर घेतली. आतल्या गोधडीचा मऊपणा अंगाला जाणवला. एकदम लहानपण आठवलं. थंडीचा उबदारपणा आपल्याला पहिल्यांदा कधी जाणवला? ते आता स्मृतीच्या पानांमध्ये हरवून गेले आहे. पण, थंडीत पहाटे सायकलवरून शाळेत जाताना घातलेल्या स्वेटरची, हातमोज्यांची, रात्री अंगावर पांघरलेल्या दुलईची ऊब अजून आठवते आहे. गुलाबी थंडी अंगावर पांघरल्यावरचे सुखावणे अजून आठवते आहे. पण आताशा ते जाणवते कमी! ते सुख कुठेतरी हरवले आहे.  शिशिरातली थंडी अंगाभोवतीच फिरते आहे पण तिचा ऊबदारपणा मनापर्यंत पोहोचतच नाहीये, मधेच कुठेतरी लुप्त होतो आहे सरस्वतीसारखा! हे मला चार दोन वर्षांपूर्वी जाणवायला सुरुवात झाली. त्याआधी तो मनापर्यंत कधी पोहोचला होता हे आठवतच नव्हतं. त्यानंतर आज पुऩ्हा थंडीचा ऊबदार मऊ स्पर्श जाणवला. मन सुखावले. हरवलेले काहीतरी‌ पुऩ्हा गवसले. कशामुळे? म्हणजे लहानाचे मोठे होताना आणखी काहीतरी हरवले आहे. काय आणि कसे?

एक हायकू गुलाबासाठी

कधीतरी अचानक

बागेला आनंद होतो

मग फुलदाण्याही फुलतात बिचाऱ्या 

पावसाळ्यात जरा ऊन पडलं की फुलं उमलतात. मग फुलदाण्यांनापण ताजी फुले मिळतात. ते पाहून सुचलेली ही हायकू! AI ला सांगितलं तर ते लिहून देईल पण कल्पना सुचणं त्याच्या नशीबात नाही. फुलदाण्यांसारखंच तेही बिचारं!

हे घे

गीतरामायणात "दशरथा,  घे हे पायसदान" असे शब्द असलेले एक गाणे आहे.  ते गाणे हमखास अंताक्षरीत ' द' चे गाणे म्हणून गायले जाई आणि त्यातील शब्दांचा क्रम "घे हे" असा आहे का "हे घे" असा आहे याबद्दल हमखास वाद होई. पायसदानासाठी "हे" हे सर्वनाम आहे का पायसदान देण्याच्या क्रियेसाठी यावरून त्याचा क्रम निश्चित करणे वगैरे वाद होऊन खेळणाऱ्या लोकांच्या वादपटुत्त्वावर ते गाणे घ्यायचे की नाही ते ठरे. या लेखाच्या शीर्षकाचा संबंध खेळाशी आहे पण अंताक्षरीशी नाही आणि गीतरामायणातील गाण्याशी नाही पण त्यातील व्याकरणाशी मात्र आहे.

सदर खेळाचा शोध २० एप्रिल २०२५ रोजी सकाळच्या सुपीक वेळी निव्वळ वेळ घालवणे या गरजेतून झाला. त्याअर्थी त्याचे अंताक्षरीशी जवळचे नाते आहे. हा खेळ चालता येणाऱ्या कुठल्याही व्यक्तीला खेळता येतो. यामुळे तो सर्वसमावेशक (inclusive) आणि वैश्विक आहे परंतु कोकणातली सुपारीची, काजूची बाग ही त्याची जन्मभूमी असल्याने त्याचे नाते कोकणाशी आणि तेथील लाल मातीशी घट्ट बांधले आहे. या खेळाची सुरुवात बागेत चक्कर मारण्यापासून होते. चक्कर मारतामारत बागेत पडलेल्या सुपाऱ्या, काजूच्या बिया, काहीच नाही‌ तर जमिनीतून वर आलेले कंद वेचावेत. ओंजळी आणि खिसे भरले किंवा कंटाळा आला की ते एकमेकांकडे "हे घे" असा उच्चारव करीत फेकावेत. ज्या व्यक्तीला उद्देशून ती हाळी‌ असेल त्याला हवेतून भिरभिरत येणाऱ्या त्या वस्तूच्या आवाजानेच ती हाळी आपल्यासाठी आहे हे कळते. व्याकरणाच्या नियमांचा विचार करण्याइतका वेळच मिळत नाही. तो करण्यात वेळ घालवल्यास कपाळमोक्ष होऊन "संप्राप्ते संनिहिते काले . . . " या उक्तीचा पुरेपूर प्रत्यय येतो. त्यादृष्टीने हा खेळ अध्यात्मिकही आहे. हातातील फेकण्यायोग्य किंवा झेलण्यायोग्य वस्तू संपल्या तर त्या पुऩ्हा गोळा करण्यासाठी बागेत हिंडावे. हा खेळ कितीही काळ चालतो. पोटातील कावळे ओरडू लागले किंवा हातपाय बोलू लागले की आपल्याकडे गरगरत येणाऱ्या वस्तू चुकवत बागेतून खेळाडू बाहेर पडू लागले की हा खेळ संपतो.

हा खेळ डोक्यापेक्षा हातपाय चालवण्याचा असल्याने आणि त्यात डोके चालवण्यापेक्षा गमावण्याची‌ भीती जास्त असल्याने या खेळाचे नाव "हे घे"‌ असावे का "घे हे"‌ असावे असा वाद अजून उत्पन्न झालेला नाही. कदाचित भविष्यातील इतिहासकार, ज्यांना डोके चालवण्यात जास्त रस असेल, ते हा वाद निर्माण करतील अथवा व्यापारी व्यापारासाठी "हे घे" आणि "घे हे"‌ असे दोन वेगवेगळे खेळही निर्माण करतील. तोवर या बिनखर्चिक बिनडोक खेळाची मजा आपण घ्यावी असा आग्रह आहे. बागेच्या मालकाने खेळासाठी मैदान उपलब्ध केल्याबद्दल त्याला कृतज्ञता म्हणून वेचलेल्या सुपाऱ्या, काजूबिया वगैरे जरूर परत द्याव्यात ही विनंती.

In the Land of Alps

Switzerland, a nation renowned for its stunning landscapes, the towering Alps and rich heritage, offered us an unforgettable summer vacation. The fact that it was mine and my brother’s first international trip made us even more eager and excited! Our trip was filled with moments of awe, wonder and, of course, happiness! 

We began our adventure by visiting Schwarzwald, or Black Forest as people commonly call it. It is a dense, serene forest located in southwest Germany along the Swiss borders. It offered so much, that even my mother’s ever-clicking camera could not take it all in! After exploring the Black Forest, we visited Titisee, a village close by, to try the world famous Black Forest Cake. This cake, invented in this region itself, was delicious, with rich chocolate, fresh cherries and cream. 

The next day, we visited Interlaken, a picturesque town in the mountainous Bernese Oberland region of central Switzerland. Its name is derived from its position between lakes Brienz and Thun. We were all charmed by this town. Just strolling along the streets was as good as sightseeing, as the streets were well maintained, lined with colourful flowers. We visited the Giessbach Falls near Interlaken by boat. We enjoyed hiking up to the funiculaire station. ‘Funiculaire’ is French for ‘cable car’. We went back down on the funicular, taking in the beautiful panorama of the lake Brienz from above.

We took the train from Brienz station to Grindelwald, a pretty village with lush green meadows dotted with flowers. We stayed in a small chalet in Grindelwald. Our excursion the next day was to Jungfrau, the highest summit in Europe. We reached there, travelling by gondola and train. We saw real, live snow for the first time, much to our excitement! For us, who are used to seeing ice come only from our refrigerator, snow falling from the skies and covering lands was an out-of-world experience. We had a lot of fun, playing catch with snowballs and having snowball fights. We explored the ice palace in Jungfrau which had beautiful statues made out of ice! We went up to the Sphinx observatory which offers a panoramic view of the surrounding area. Our visit was truly wonderful and special.

The next day, we took a day trip to Bern, the capital of Switzerland. This city is charming with a medieval flair. We visited the house where the great scientist Albert Einstein lived. Zytglogge, which is one of Bern’s most recognisable symbols, with its 15th century astronomical clock, was something  we all admired greatly. We visited BarenPark, one of the most popular tourist spots in Bern. It is an enclosure which houses bears, located along the banks of the river Aar. It is a significant spot in Bern, as the bear has long served as the namesake, mascot and emblem of Bern. Our next visit in Bern was to the Federal Palace, Bern’s majestic parliament building.

We spent the next day visiting the WOW, the museum of optical illusions in Zurich. It is a great place to relax and have fun after a few hectic days. We solved visual puzzles, clicked illusionary pictures and had a great time. Then we visited the place I loved the most- the Lindt, Home of Chocolate. It is home to the world’s tallest chocolate fountain. The museum narrates the story of Mayan cocoa's conquest of Europe in the hands of Swiss chocolate pioneers. We found out that Swiss chocolate is not only rich and delicious, but also irresistible! We had multiple helpings of chocolate in different forms, shapes and varieties offered free for tasting. I shall never forget that taste.

Our next outing was to Mount Pilatus, which is one of the most legendary places in Central Switzerland. In 1421, Farmer Stemplin, of Neuenkirch, saw a dragon fly from the Rigi to Pilatus and let fall the dragon-stone, now said to be a meteorite and still to be seen in the natural history museum. In former days this stone had a considerable reputation as a cure for many ailments. We toured the Dragon Path, which is associated with myths of dragons living in crevices. We even tried to make snowmen and played in the snow.

Then came the most enjoyable train ride of my life so far- the ride from Chur to Tirano by the Bernina Express. The journey offered views of lush green mountains, meadows dotted with pretty flowers, gushing rivers, scenic villages and the most beautiful of them all- an icy glacier. At the peak of this train route we see all forms of water and all shades of white mixed up together in an unforgettable frame. After that mesmerising journey, we arrived at Tirano, a village in Italy. From Tirano, we went to Milan, one of the world’s four fashion capitals.

In Milan, we visited the world famous Leonardo da Vinci museum. Our visit to this museum was highly educational. The museum has seven departments, each with its own unique display. I liked the Leonardo da Vinci, Art and Science section the most. It has various models of machines reproduced from Leonardo da Vinci’s sketches. His notes cover inventions in multitudes of areas of knowledge like arts, warfare, anatomy and so on. Later on that day, we toured the Sforzesco castle, built in the 15th century. The museum of Sforzesco castle has paintings and sculptures about the life of Jesus Christ, tapestries, weapons from the olden days. It also has Michelangelo’s last sculpture- The Rondanini Pieta. On our second day in Milan, we visited the Duomo di Milano, the third largest church in the world. The cathedral took nearly six centuries to complete. The intricate and grand building charmed us all greatly. The roof of the cathedral offers an amazing view of Milan. We all enjoyed touring Milan very much and were sad to leave it.

We spent the very last day of our trip in a treasure hunt. Foxtrail is a mixture of sightseeing, outdoor escape room and a scavenger hunt. We explored new and old towns of Zurich searching for clues and solving puzzles. Sometimes we got lost, could not solve the puzzle, or find the clue but we all had fun together. And that’s what matters. In the evening, we hiked up a hill to a restaurant to eat cheese fondue. Fondue is a Swiss melted cheese dish served in a pot over a stove and eaten by dipping bread and sometimes vegetables into the cheese using long stemmed forks. The fondue was so delicious that we ate and ate and ate until our stomachs were stuffed full and we could not walk anymore. It was the best meal I had on our trip.

What made our trip more memorable was the organized public transport system and the clean and tidy surroundings in Switzerland. All the places that we visited were spick and span, which was a novelty to us. There was no garbage lying around. The water in the streams and rivers was so crystal clear that we would not have hesitated to drink it. The Zurich public transportation network has been around for over a 100 years. It is very efficient and accessible.

We stayed at my uncle's place during our stay in Zurich. I shall never forget the care and affection with which he and his wife hosted us. They were there to guide us and give us advice about which train to take, which is a good place for a meal and so. Even when we were planning our trip, they assisted us a lot. We enjoyed touring Schwarzwald, Interlaken and Jungfrau with them. Without their help and care this trip wouldn't be as enjoyable as it was.

Our trip to Switzerland was like a tapestry woven together with new experiences, joy and quality time spent with family. I shall always cherish those moments of fun, enjoyment and cheerfulness. Switzerland is not merely a destination, it is a symphony of natural beauty, culture and history that resonates long after the journey ends.

                                                                                                                       

         

  

                                                                                                                            

                                                                                                                           

Creation as an analytical system

I have been thinking about following verse from Bhagvadgeeta Chapter 15 for some time. I realised something as I reflected on this verse in the context of AI and analytics.

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो | मत्त: स्मृतिर्ज्ञानमपहोनं च ||

वेदैश्च सर्वै: अहमेव वेद्यो | वेदान्तकृत् वेदविदेहचाहं ||

भगवद्गीता १५:१५

वेद, स्मृती, श्रुती, पुराण are considered four kinds of vedic literature. स्मृती in this context means history, accounts of past events, recollections. But in this verse it means the historical data. The first line thus translates as "I dwell in everyone's heart. From me comes forth the historical data, knowledge and information. The words knowledge and information are rather loose translations of words ज्ञान and अपोहन. The later refers to a refining process. The historical data is analyzed by बुद्धी (intellect) to produce knowledge (ज्ञान) which is further refined to remove inaccuracies introduced by doubts, alternative interpretations etc. This is information (अपोहन).  The word वेद is usually interpreted as collection of four ancient scriptures ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद and अथर्ववेद. But it really means "knowledge" as a derivative of root विद् (to know). Thus the one dwelling in the hearts produces perfect knowledge (वेद). 

Now comes the intriguing part. The verse claims that the one who dwells in the hearts and brings forth the perfect knowledge is also the one who is to be known (वेद्य:) through the process described above. That one is the one who has created this ultimate system of knowledge (वेदान्तकृत) and is also the the one who knows the system (वेदवित्).

I am not an expert in संस्कृत. I may have used wrong meanings, translated the verse in a wrong manner. But in case I have been able to capture some essence of the verse, the essense intriuges me. This looks like a description  of a self-analysing analytical system. When the humanity is moving into the age of AI and analytics, this verse just shows the circular movement the humanity is in!

Further it indicates that a near-perfect analytical system is possibly made of tiny decentralized systems (hearts of all living beings) rather than a humongous gigantic system sitting in a data center.

दगडातील देव

बहुतेक कलांचा हेतू हा विशिष्ट माध्यमातून सौदर्याची ते सौंदर्य जास्त खुलेले अशी प्रतिकृती तयार करणे, त्या सौंदर्याचे शोधन करणे हा असतो. चित्रकलेत रंग आणि रेषांच्या माध्यमातून फुलं, पानं, दृष्य, व्यक्ती यांची प्रतिकृती निर्माण करता येते.काव्यात शब्द आणि छंदांच्या माध्यमातून जीवाचे आणि जीवनाचे सौंदर्य अभ्यासतात, त्याची प्रतिकृती करतात.  संगीतात ध्वनीच्या माध्यमातून निसर्गातील पशु, पक्षी, निर्झर इत्यादींच्या संगीताचे शोधन होते. त्याच्या जोडीने नृत्यनाट्यादि कलांतून अनेक माध्यमे एकत्र येऊन काळाच्या आयामाला स्पर्श करतात, तेथील गूढ सौंदर्याचा परिचय करून देतात. ईश्वराची प्रतिकृती म्हणून निर्माण झालेला मानव ईश्वराच्या कृतींची नक्कल करायला कलेचे माध्यम वापरतो.

छायाचित्रण ही त्या मानाने अलिकडच्या काळातील परंतु थोडी वेगळी‌ कला म्हणता येईल. तिच्यात स्वनिर्मिती म्हटली तर आहे म्हटली तर नाही. जे आहे तेच परंतु ते वेगळ्या दृष्टिकोनांतून पकडून त्यातील सौंदर्य वेगवेगळ्या तऱ्हेने खुलविणारी ही कला आहे. Beauty is in the eye of beholder हे या कलेला अक्षरश: लागू पडते. चित्रकलेचे सर्व विषय या कलेचेही विषय ठरतात अगदी दगडधोंडे देखील. चित्रकाराला योग्य दृष्टिकोन पकडायचे काम असते प्रतिकृती यंत्र करते.

परंतु हा दृष्टिकोन किती व्यापक असू शकतो हे श्रीकाकांच्या कामातून कळावे. व्यापक हा शब्द खरंतर इथे त्याच्या रुढार्थाने वापरता येणार नाही. कारण त्यांचा दृष्टिकोन हा सूक्ष्माकडे नेणारा आहे, स्थूलाकडे नाही. मुळात दगडासारख्या रूक्ष विषयात सौंदर्याची रसनिष्पत्ती होऊ शकते हे कळायला फार वेगळा रसिकतेचा झरा हृदयात हवा. पाषाणालाही (रसनिष्पत्तीचा) पाझर फोडणे हे शब्दश: श्रीकाका करतात. दगड कापला की त्यात निसर्गाने लपवलेले अफलातून चित्र दुग्गोचर होते, तेही‌ बऱ्याचदा अमूर्त! अमूर्त (abstract) चित्र हा तसा अर्वाचीन प्रकार. त्यात नैसर्गिक विषय कमी आणि मानवी कल्पकता जास्त! परंतु त्यातही निसर्गाने मानवावर मात केली आहे. Agates ची अशी अनेक छायाचित्रे आंतरजालावर मिळतील. खालील चित्र wikipedia वरून घेतले आहे.

श्रीकाका सूक्ष्मदर्शकाचा वापर करून या चित्रांच्याही पलिकडील चित्रे पकडतात. त्यांची ही‌ चित्रे https://shrinivasgadre.com/ या संकेतस्थळावर पहायला मिळतील. ती जरूर पहा.

सौंदर्य निर्माण कसे होते याचे माझ्यापुरते उत्तर लय आणि तालातून असे आहे. ध्वनीला लय आणि तालाच्या सूत्रात गुंफवले की संगीत निर्माण होते. लय आणि तालाच्या अक्षांवर रंगरेषांचे रोपण केले की‌ चित्र निर्माण होते. सृष्टी अशाच अनेक लयबद्ध आणि तालबद्ध, स्थूल आणि सूक्ष्म क्रियांचे "बोलते अर्णव" आहे. प्रचंड हा शब्द कमी पडावा अशा आकाशगंगाच्या युगानुयुगे चालणाऱ्या पुनरावर्ती हालचालींपासून सूक्ष्मतेचा कळस असलेल्या अणूच्या आतील क्षणभंगूर पुनरावर्ती क्रियांपर्यंत सृष्टी अथक कार्यरत असते. या क्रियाच तिला सुंदर बनवतात. मधुराधिपतेरखिलं मधुरं असे त्या मंथनातील अमृत.

 पृथ्वीच्या अंतरंगात लाखो वर्षे चालणाऱ्या लयबद्ध क्रियांमधून घडलेल्या दगडांमध्ये हे सौंदर्य नसते तरच आश्चर्य! या क्रियांची स्मृती दगडात अशी चित्रबद्ध होते. अशा प्रकारे दगडातील देव दाखवणारे श्रीकाका विरळाच!

कृष्णेपासून पाचगणीपर्यंत

पुण्याची अनेक वैशिष्ट्य आहेत. त्यातलं एक महत्त्वाचं म्हणजे पुणे सर्व बाजूंनी टेकड्यांनी, डोंगरांनी वेढलं आहे. पुण्यातून कुठेल्याही बाजूने बाहेर पडलं तरी रस्ता डोंगरटेकड्यांमधूनच जातो. काही डोंगरटेकड्यांना नावं आहेत, काहींना नाहीत, काही माहिती आहेत, काही नाहीत. माथ्यावर एकटं मंदिर, कुठे किल्याची तटबंदी, कुठे लेणी, कुठे जंगलं, कुठे नुसतंच उजाड पठार प्रत्येक डोंगर, प्रत्येक टेकडी स्वत:चं व्यक्तिमत्त्व सांभाळत, मिरवत या रस्त्यांना साथ देत आले आहेत. मी लहान असल्यापासून माझा प्रवासातला एक विरंगुळा म्हणजे या टेकड्या, हे डोंगर पाहणं. त्यांचे माथे, त्यांचे चढ-उतार, आकार, रंग यातून त्यांचं व्यक्तित्त्व उलगडण्याचा प्रयत्न करणं. यातलाच एक विचार म्हणजे, या माथ्यांवर कसं पोचता येईल, त्यांचं अंतरंग कसं असेल याच्या कल्पना लढवणं. मोठा झालो तसं गिर्यारोहणाची ओळख झाली. अनेक गडकिल्ले चढलो, भटकलो. पण प्रत्येकवेळी कोणीतरी अग्रग (आधी जाऊन आलेला) बरोबर असायचा! किंवा आजूबाजूला मार्गदर्शन करणारं कोणीतरी भेटायचंच, किंवा वाटा एवढ्या वापरात असायच्या की वेगळं विचारण्याची गरजच पडायची नाही. त्यामुळे अनोळखी डोंगरटेकड्यांवर स्वत: मार्ग काढत चढणं ही कल्पनाच राहिली. वय वाढत गेलं तशी अनेक गोष्टींबरोबर याचाही विसर पडला.

काही महिन्यांपूर्वी कृष्णाकाठी धोमधरणाच्या तलावाशेजारी राहण्याचा योग आला. जिथे राहत होतो तिथून समोरच एक डोंगराची सोंड वरती पाचगणीपर्यंत पोहोचलेली दिसत होती. बालपणीच्या कल्पना मनात पुऩ्हा उभारून आल्या. या मुक्कामात सकाळी मी आधी एकटा आणि मग सहकुटुंब त्या सोंडेवर चक्कर मारून आलो. असेच चढत गेलो तर पाचगणीपर्यंत
पोहोचता येईल. तसं करून बघावं का असा विचार आम्ही केला. मुलांनाही एव्हाना या कल्पनेची भूरळ पडली होती. सहचारिणीने आपले पद अक्षरश: खरे करण्याचे ठरवले. पुऩ्हा कधीतरी येऊन इथून पाचगणीला गिर्यारोहण करत जाऊ असे बेत आखत आम्ही परतलो. रोजच्या व्यापात तो बेत मागे पडत चालला होता. कमीतकमी वर्षभरतरी हा बेत रहित होणार असं दिसत असताना (म्हणजेच पुऩ्हा कधीही‌ तो खरा होण्याच्या बेतात असताना), अचानक गोष्टी जुळूण आल्या. आम्हा दोघांना सलग सुट्टी मिळाली, मुलांना सुट्टी मिळाली. एका सकाळी न्याहरीच्या वेळेस पुढच्या दोन दिवसांनी होऊ घातलेल्या कृष्णाकाठ ते पाचगणीच्या स्वारीची पूर्ण योजना तयार झाली. इतर गोष्टी हव्या तशा घडत गेल्या आणि आम्ही दोनच महिन्यात पुऩ्हा त्या सोंडेवरून वर चालू लागलो.

Google map वरून थोडा फार अंदाज घेतला होता. मुख्य म्हणजे पूर्ण वाटेवर range असेल अशी शक्यता दाट होती. डोंगराच्या पायथ्याला चोहोबाजूला वस्ती होती. काही बरेवाईट झाले तर फोन, रस्ते, वाहने अगदी सहज नव्हे पण दुर्गमही नव्हते. आम्ही श्री सरोदेंची एक गाडी भाड्याने ठरवली.  पूर्वीच्या ओळखीचा मान राखून असेल कदाचित पण तेही स्वत: आमच्या या योजनेत सामील झाले. काही झाले तर त्यांना जवळच्या रस्त्याने पोचण्याजोग्या ठिकाणी यायच्या सूचना दिल्या होत्या.सापविंचू, वाट चुकणे, दुखापत, थकवा अनेक शंकांची उत्तरं तरीही माहिती नव्हतीच. इतके गडकिल्ले चढून डोंगर दुरुनदेखील जोखण्याचे कसब आपोआप येते. दगडामातीच्या त्या वाटांवरच्या खुणांची ओळख होते. त्या अनुभवाच्या शिदोरीवर आणि देवावर भिस्त ठेवून आम्ही सुरुवात केली. मुलं लहान, अननुभवी पण आईबापावर विश्वास ठेवून निघालेली. असे आम्ही पुऩ्हा ती चढण चढू लागलो.

अर्धीअधिक वाट पटकन सरली आणि चढण चालू झाली. पाण्याची वाट गुरामाणसांनी जाऊन सरावती केली होती. शेणालेंड्यांनी ती ओळख जागोजागी पटत होती. दक्षिणेकडे चढ असल्याने दिवस वर आला तरी दक्षिणायनी सूर्याने फार तापला नव्हता. पण हळूहळू गवत उंच उंच होऊ लागले तशी वाट अचानक पायातून निसटून जाऊ लागली. बऱ्याच वेळा परतण्याची वेळ येणार असे वाटेपर्यंत तिने आपले अस्तित्व प्रकट केले. गवताचे बी कपड्यांतून अंगाला टोचू लागले तरी आम्ही वाटचाल चालूच ठेवली. क्वचित माघार घेऊन वाट बदलत, एकमेकांना प्रोत्साहन देत जवळजवळ तीन तास आम्ही फारसे न थांबता चढत होतो. बऱ्याच डोंगरांवर अगदी माथ्याच्या बाजून उभ्या शिळा असतात त्या सहज चढता येत नाहीत, त्यांना कुठेतरी फट असते ती वळसा घालून शोधून मग माथ्यावर पोचता येते. तसे झाले असते तर पंचाईत होती. पण तसे न होता एक विचित्रच संकट समोर ठाकले. Google map अगदी थोडके अंतर राहिलेले दाखवत असताना, अनेक काटेरी फांद्यांनी आमची वाट अडवली. गवताचे काटे टोचून त्यांचे आता काही वाटत नव्हते. अंगाचा कुठलाही भाग या काट्यांना अपरिचित राहिला नव्हता. पण या काटेरी फांद्या भयानक होत्या, घातक होत्या. जिकडे जावे तिकडे या फांद्या. माघार घेऊनही पुऩ्हा त्या समोर येत होत्या. आमच्याकडे त्या फांद्या मोडायला काहीच हत्यार नव्हते किंवा त्यांच्यापासून रक्षण करण्याचे साधन. अखेर त्या फांद्या या एकाच झाड्यापासून चहूबाजूंनी पसरल्या आहेत असे लक्षात आले. त्याचे पसरणे वडासारखे दिसत होते. त्या अनादि, अनंत झाडाल वळसा घालून जाणे हा एकच उपाय दिसत होता. इथे गवत आमच्या डोक्याहूनही उंच होते. मुले तर गवतात पूर्ण लपत होती. त्यामुळे वाटाही कळेनाशा झाल्या होत्या. आपल्याला पाचगणीपर्यंत न पोचता इथूनच, इतक्या जवळून परत जावे लागणार या कल्पनेने हैराण व्हायला होत होते. पण प्रयत्नांना अखेर यश मिळाले वाट शोधता शोधता ते झाड मागे पडले आणि थोडक्या वेळात आम्ही शेतांमधून चालू लागलो. चार तासांचा वाटचालीनंतर पांगारी गावात पोचलो. एक आजी भेटल्या, त्यांना आम्ही कुठून आलो हे सांगितल्यावर त्यांनी आ वासला. कित्येक वर्षात या वाटेने कोणी माणूस आलागेला नाही असं त्या म्हणाल्या. सरोदेंना location pin पाठवून बोलवून घेतलं. तेही दहाव्या मिनिटाला आमच्या समोर हजर झाले.

आमच्या या विजयाबद्दल 'उस्तादी'त मेजवानी झोडून आम्ही पुण्याच्या वाटेला लागलो तेव्हा चेहऱ्यावर शक्याशक्यतेच्या सीमा ओलांडल्याचा आनंद होता, अंगात काटे, आणि मनात काहीतरी वेगळं केल्याची झिंग.

बालपणीच्या वेडगळ कल्पना, स्वप्नं खरी करण्याचं‌ धाडस कमी लोक करतात. त्या खऱ्या होण्याचं भाग्य थोड्या लोकांना असतं हे The Alchemist मधे मी वाचलं होतं. ते भाग्य थोड्या प्रमाणात का होईन माझ्या वाट्याला सहकुटुंब आलं.

एक वर्ष भाज्यांचं

 बटाटा, वांगी, घेवडा, वाल पापडी, वाल पावटा, भेंडी, टॉमॅटो, मुळा, कांदा, पुदिना, मिरची, मेथी, पालक, दुधी भोपळा, भोपळी मिरची, अळू, हळद, कोथिंबीर, चुका, घोळू, मायाळू, राजगिरा, आंबा, फणस, नारळ, भुईमूग, लिंबू, लेट्यूस, बसिल - मी भाजी मंडईबद्दल बोलत नाहीये. ही सगळी नावं आम्ही आमच्या घरी उगवलेल्या पिकवलेल्या भाज्यांची, फळांची नावं आहेत.

पुण्यासारख्या शहरात मिळण्याऱ्या फळांची, भाज्यांची दिवसेंदिवस घसरत चाललेली प्रत, फळ, भाज्या पिकवण्याच्या, साठवणीच्या सदोष आणि धोकादायक पद्धती, त्यातून होणारे आजार हा मोठा संशोधनाचा विषय आहे. त्यात दोषारोपांपेक्षा पुण्यासारख्या सुपीक प्रांतात, बारमाही नद्यांमध्ये वसलेल्या शहरात ही स्थिती निर्माण का व्हावी हा प्रश्न आणि त्यावरील उपाय महत्त्वाचे आहेत. कोविडच्या काळात अन्न ही अत्यावश्यक सेवा झाल्याने हे प्रश्न फारच तीव्र झाले. या गंभीर प्रश्नांच्या पार्श्वभूमीवर, थोडीफार मजा, नेहमीच्या कामातून विरंगुळा म्हणून मी बागेत भाज्या घ्यायला सुरुवात केली.

पुण्यात बंगला आणि त्याभोवती बाग असणं हे भाग्य. या बागेत माझ्या लहानपणीपासून फळझाडं आहेत, आंबा फणस हे त्यातलेच. क्वचित भाज्या घेतलेल्याही मी पाहिल्या आहेत. त्यामुळे बागेत भाज्या घेणं हे मला नवीन नाही. एकदा बी टाकलं की बरंचसं काम निसर्ग करतो त्यामुळे तिथेही सुरुवात करायला फारसं अवघड नाही. शेतासारखं टनावारी उत्पादन, एकरी उत्पादनाच्या अवघड गणितापेक्षा, जे उगेल ते आपलं इतकं साधं गणित ठेवल्याने मातीची प्रत, खतं, बियाण्याची प्रत असल्या भानगडीत पडायला लागलं नाही. बिया लावून बघायच्या, त्यांना नियमित पाणी‌ घालायचं, वेळोवेळी खुरपणी करायची, खतं, कीटकनाशकं घालायची यातून जे येईल ते वापरायचं इतका साधा खेळ सुरु केला. रोजच्या कामातून या सगळ्यासाठी वेळ काढणं अवघड असल्याने एक माळी‌ ठेवला. प्रत्येक झाडानुसार खतं आणि कीटकनाशकं शोधणं, सांभाळणं शक्य नसल्याने साधारण सर्व झाडांना चालतील अशी खतं आणि कीटकनाशकं वापरली. यातून गेलं वर्षभर आम्ही भाज्या घेत आहोत. तीव्र उऩ्हाचे एक दोन महिने सोडता  दर आठवड्यात सरासरी दोनदातरी आम्ही घरातली भाजी स्वयंपाकात वापरतो आहोत. एक दिवस घरी उगवलेल्या पाच भाज्यांचा वापर करून स्वयंपाक केला, त्याची सर पंचपक्वांनाही यायची नाही.

अर्थात् हे जितकं वाटतं तितकं glamorous नाही. बाजारातून आणलेली भाजी आपण हवी तितकी(च) आणू शकतो परंतु बागेत तसं होत नाही. कधी जास्त कधी कमी. अशा भाज्यातून पोटभर स्वयंपाक करणं ही कल्पनेला ताण देणारी कला आहे. कालच पाच वांगी मिळाली, तीन भरल्या वांग्याच्या आकाराची‌, दोन जरा मोठी. मग तीन वांग्यांची भरली वांगी आणि बाकीच्या दोघांची परतून अशी ताटात आली. भोपळी‌ मिरच्या कमी आल्या तर कधी भरीला बटाटे किंवा त्याचं पंचामृत करायला कल्पनाशक्ती पणाला लागते. अनेकदा झाडं मरतात, हाताशी आलेल्या भाज्या अनाकलनीयरित्या नासतात हे सगळं पचवायला लागतं. मुख्या म्हणजे यात आर्थिक नफ्यातोट्याचा विचार केला तर हा आतबट्याचा व्यवहार ठरतो.

भाज्या, फळं ताजी मिळतात. बाजारात अगदी farm fresh वगैरे नावाखाली मिळणाऱ्या भाज्याही किती शिळ्या असतात याचा अंदाज घरी पिकवलेली भाजी झाडावरून काढून ताटात घेतल्याशिवाय कळणार नाही. बहुतेक भाज्या कच्च्या खाल्यातरी चविष्ट लागतात किंबहुना शिजवण्यापेक्षा त्या तशाच खाव्याशा वाटतात इतक्या त्या ताज्या असतात. याव्यतिरिक्त या भाज्यांना उगवताना, वाढताना पाहण्याचं सुख वेगळं! त्यातून आपल्या ज्ञानात पडणारी भर वेगळी. एखादे झाड विपरीत परिस्थितीत वाढताना त्याची लवकर पिकून बिया निर्माण करण्याची‌ चाललेली धडपड पाहिली की आजच्या corporate जगतातील stress चे आकलन होते. असे साक्षात्कार वेगळे!

असो तर हे असं भाजीपुराण. शहरी शेती (urban farming) ही नवी कल्पना मूळ धरू पाहते आहे. इमारतींच्या गच्च्या, तिथली सामाईक मोकळी‌ जागा जी‌ इतरवेळी वापरात नसते ती भाजीपाला उगवण्यासाठी वापरात आणणे अशी साधी कल्पना. त्या कल्पनेच्या अनुषंगाने आमचा स्वल्प प्रयत्न! याची काही क्षणचित्रे.

Sleep, is it necessary?

Disclaimer: Though this article is based on religious scripture, it is not intended to hurt any religious beliefs and feeling knowingly or unknowigly.

Genesis 2:2 tells us that God rested on the Seventh day from his work. A similar concept of day and night, corresponding to the periods of activity and rest, is described in Manusmriti (1:65) ("रात्रि: स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामह:"). Manusmriti goes a step further and describes the cycles of day and night for various beings like देव (gods), पितर (departed souls) and मनुष्य (human beings). Human being are weak. They are susceptible to fatigue. So it is expected that they will need a rest between two periods of activity. But gods are all strong, possess all kinds of powers, and are capable of doing almost anything. Why do they need a period of rest? Why can't they go on and on? Most surprisingly, God the Lord, almighty as well needs a period of rest. WHY? The question had been bugging me for quite some time.

One of my previous blogs answers this to some extent. During the period of activity, beings create garbage in order to increase efficiency. The period of rest is required to clean this garbage up. But gods or God possess such capabilities that they should be able to work without creating any garbage, I believed. Whether or not that is true, the question still remains.

One of my recent experiments has the answer to that question, I think. We have a single producer multiple consumer system which looks something like below (Fig. 1). Each consumer consumes a W and produces an L and sends it off to another system. Consumer cycles between periods of activity (produce and send L) and in-activity (wait for producer to produce W).

The process to convert W to L is same and once an L is available its copies can be reproduced easily. We wanted to change the system by introducing a Consumer-Producer which will consume W and produce L as seen in Fig.2 and Fig.3. It was expected that the modified system would require much lesser resources than the system in Fig.1 owing to the savings in W to L conversion. The best operation would have been what's shown in Fig.3 but the supply lines from W-producer to W-Consumer-L-producer weren't easily available. So we deviced an intermediate solution as shown in Fig.2. In this intermediate system one cycle of L-Consumer consists of two periods of activity and two periods of rest. W-Consumer-L-Producer's one cycle consists of one period of activity and one period of rest. When we measured resources required for this intermediate system, we were utterly disappointed. It required more resources than the original system. Further investigation revealed that the extra periods of activity in L-Consumer were consuming more resources. L-Consumer was spending resources doing needless work. Once the supply lines were straightened as shown in Fig.3 each process was active only for the time is was required to be and otherwise it was at rest. Lession learnt: unnecessarily active processes waste resource. Once they were given enough rest, they consumed optimal resources. The final system was observed to required much lesser resources compared to the original system.

Coming back to where we started, rest is not just for rejuvenation but it is necessary for optimal resource consumption as well. It seems that the latter is the main function of sleep and rejuvenation is just a byproduct. Sleep never reverses our age; we always grow older and older.

This realisation opens up new questions. What is the function of God? Why does that function need to stop when it rests? If we were to extend the producer-consumer example further, what each of these species, including the God, are producing and what are they consuming?

Genesis

Creating something is, um, a (relatively) long process. First you have an idea or a concept. How does that come to you is subject of another blog. Or maybe we will cover some aspects of it later here. But let's say you have an idea or a concept. Then you add architectural pieces, design those so that the seed, that was an idea, starts to blossom. It takes some shape, maybe still in your mind. Then you implement it. Give it some form that is tangible to your physical being, and also to the others'. But this is not just a three step process. Those three steps repeat. At each step, we see something missing or something that can be improved in the previous steps. So you go back and fix the idea, architecture, design and implementation. This continues ..., um, forever .... But most important is the rate at which this all happens. Each of these steps, even when repeated, needs to stabilize, before the next step begins. Changing an idea before it had time to blossom or a design or an implementation before it had been given time to prove itself might kill the idea, the design or the implementation even if it was useful and valuable. That's what the Genesis 1 (KJV) tells us. He had an idea. He designed and implemented it. He saw that the idea had been realized well. He let it have its own time. Only then He moved on to improve upon it. On the seventh day He actually gave the whole of creation a much longer time to, um, stabilize, before embarking upon His most marvelous creation, His own image, which He is yet to finish, if I may dare to say.

One idea given its own time gives birth to more ideas, even if that idea itself fails. When it is not given the required time the idea gets destroyed along with any new ideas it might have produced. As explained in Viduraniti (विदुरनीती)

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ १५॥

One who harvests fruits before they ripe can not enjoy their juice and also destroys their seed. 

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ १६॥

One who harvests ripened fruits enjoys their juice and grows further fruits from their seed.

Marvelous thing about His creation is that the creation itself capable of having new ideas which it wants to realize. A being wants to grow, sustain and also reproduce. It has ideas to improve the quality of seed, quality of fruit and itself. These ideas are endless and numerous. But these beings are not as patient as the Creator himself. They want it quick, fast, right now. But He is compassionate, loving and resourceful. He solves that problem also, but using an already proven idea. As described in Manusmriti (1:65) ("रात्रि: स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामह:"), He created days and nights for them similar to what He did for himself. He provides them with shorter cycles and containerized environments where the beings can incubate their ideas, nurture them and contribute back when they had their own time. That is how the Creation flourishes and goes on forever and forever.

Today we are seeing ever increasing, overwhelming, self-accelerating demand to innovate, produce new things, solve new problems. But the solution has been already thought long back and is well documented. It only needs to be adapted to the modern conditions and implemented.

Bugs, then and now!

When I was a school going kind, when computers weren't a commodity, when India was yet to become an IT hub that it's today, we used to buy rice, wheat and all sorts of food grains once in an year. For a few mornings after buying, we would spread sheets in open spaces or on terraces and spread the grains exposing almost every single grain to the Sun. A thin cloth, almost transparent, would be spread on the grains to protect them from all sorts of dirt. Somebody would sit nearby watching for birds, cats and other pests. Around tea time we would bundle the grains in the same sheets and keep them in a secure place till the next morning. This would make the grains dry, moisture free, and also free from any infestations that those may have. The process would take three or four days and usually was fun. The grains would be stored in a large containers sprinkled with dried Neem leaves, garlic cloves with skin or castor oil. Another set of small containers was used for day to day use and would be refilled from the large containers.

Just before using the grains, they would be required further cleaning to remove any bugs, soil knots and any other impurities through a manual process. Rice would be cleaned daily but wheat would be cleaned monthly before being ground to flour. This used to a bit tedious task. In a flat large pan, we would pour wheat grains on one side, and push the cleaned wheat grains to the other side forming another heap. The bugs and insects in the wheat would scuttle to the clean heap or vanish back into the heap they came from as soon as they were exposed. Those small insects needed to be crushed with the back of nail outside the dish. This de-bugging process would take hours.

Irrespective of where we spend our holidays, at our own house or at some relative's we were expected to help in the process. It used to be fun, so we never complained. One afternoon my aunt set me to this task and promised me to pay 1 paisa (hundredth portion of a rupee) for every bug I found. I complained that this is too less a compensation and I want 1 rupee per bug found, hardly knowing what a rupee per bug would actually mean. The negotiation, my first ever probably, settled at 2 paisa per bug. By the end of the first hour I had earned a whole rupee.

Switch to present, I still work in a profession which requires periodic debugging; I am software developer. But then I earn much more than a rupee per hour. My first ever negotiation and a paid job didn't go waste after all. Mind you, the payment I was demanding was way lesser than the market rate, even then :).

दिवाळी

दिवाळी‌ कधी असते, या प्रश्नाचं उत्तर पंचांगाप्रमाणे अश्विन कृष्ण एकादशीपासून कार्तिक शुद्ध द्वितीयेपर्यंत असं मिळेल. थोडे अधिक ज्ञानी वसुबारसेपासून भाऊबीजेपर्यंत असं देतील. काही हौशी त्रिपुरारी पौर्णिमेपर्यंत दिवाळी साजरी करतील. इंग्रजी Calendar वापरणारे या "वर्षी" दिवाळी कधी आहे याचं उत्तर तारखांमध्ये म्हणजे २७ ऑक्टोबरला वगैरे असं देतील. ते सुट्ट्यांच्या सोयीचं असेल. पण माझं यातल्या कुठल्याही उत्तराने समाधान होत नाही. मला दिवाळीची चाहूल लागते. कोजागिरी पौर्णिमेला शारदाचं टिपूर चांदण्यात केशर, बदाम, पिस्ते घातलेल्या आटीव दुधाने मन तृप्त होतं. घटस्थापनेला घट बसतात. बागेतला फुललेला झेंडू दसऱ्याला तोरणात जाऊन बसतो. इथं काहीतरी बदलायला लागतं. झाडोऱ्यात पिवळी, केशरी रानफुलं दिसतात शेतांमधून तयार होत असणाऱ्या भाताचा दरवळ पसरतो. संध्याकाळी केशरी व्हायला लागतात. काळ्या ढगांना भगव्या मायेचा स्पर्श होतो आणि कधीतरी अचानक एखाद्या संध्याकाळी एक अनामिक पण चिरपरिचित सुगंध हवेत दरवळतो. हीच ती दिवाळीची चाहूल! दिनदर्शिका किंवा पंचांगांच्या रुक्ष कागदांनी कितीही आधी दिवाळी कधी येणार हे जाहीर केलं असलं तरीही ही चाहूल लागल्याशिवाय दिवाळीचा शकुन होत नाही.

ह्या जाणवेल न जाणवेल अशा जाणिवेच्या तरल पातळीवरील सुगंधाने दिवाळीची चाहूल लागते खरी पण नंतरचा प्रत्येक दिवस नवीन सुगंधाची जाणीव करून देतो. दिवाळी हा सण जसा दिव्यांचा, प्रकाशाचा तसा तो सुगंधाचादेखील आहे. दिवाळीची खरेदी होते त्याला नव्याचा वास असतो. नवे कपडे, घराची नवी सजावट, कदाचित घराला लागणारा नवा रंग, दिवाळीची सुरुवातच सुगंधाने होते. जशी दिवाळी जवळ येते, तशी फराळाची तयारी होते. करंज्या, चकल्या, कडबोळी, चिवडे, लाडू, चिरोटे यांच्या घमघमाटाने घर भरून जातं. हे पदार्थ तयार होतानादेखील आपली घ्राणेंद्रिये तृप्त करतात. वेगळी धान्ये, पिठे, इतर साहित्य यांच्यावरील भाजणे, तळणे, मळणे ही प्रत्येक प्रक्रिया त्यातील निरनिराळ्या सुवासांना पाऩ्हा फोडते. गंधोत्सवाचा कळसाध्याय वेलची, जायफळ, केशर यांनी लिहिला गेल्यावर याचसाठी केला होता अट्टाहास हे मनोमनी पटते. फराळाचा प्रत्येक पदार्थ पंचेंद्रिये तृप्त करून जातो.

अभ्यंगस्नान म्हणजे तर पारंपारिक Aroma therapy च. इतर वेळी फक्त पुजेतल्या देवांच्या नशिबी येणारे जलतैलसुगंधीद्रव्यादिसंयुतम् स्नान मर्त्य मानवाच्या नशिबी येते ते दिवाळीच्या दिवसात. त्यातल्या विविध सुवासांनी पुढचे सारे वर्ष सुगंधी होऊन जाते.

दिवाळी संपते आणि वसंतापासून सुरु झालेला गंधोत्सवाची सांगता होऊ लागते. हळूहळू नाकाला प्रामुख्याने थंडपणा या एकाच गोष्टीची जाणीव उरते. गारठलेले नाक वाट पाहत राहते ती पुढील वसंतात सुरु होणाऱ्या गंधोत्सवाची!

शास्त्रीय संगीताचा आनंद

विस्तीर्ण उद्यान आहे, त्यात वेगवेगळ्या आकारांची, रंगांची आणि वासांची फुलं आहेत, वेगवेगळ्या चवींची फळं आहेत, अनेक आकारांची झाडं आहेत, विविध पक्षी, प्राणी आहेत, झरे, नाले, ओहोळ, धबधबे, जलाशय आहेत. जलाशयांमध्ये विविध आकारांचे, रंगांचे जलचर आहेत. हे सगळं अतिशय सुंदर रचलेलं आहे. तुम्हाला या उद्यानात हवं तिथे हवं तेवढा वेळ फिरण्याची, या उद्यानाचा आनंद घेण्याची मुभा आहे. तुम्ही बागेत फिरायला लागता, तुमच्या स्वभावानुसार अतिसंथ, संथ, मध्यम, जलद किंवा अतिजलद गतीने, किंवा गती बदलत. एखादं फूल, फळ, रचना जे आवडेल तिथे रेंगाळता. दूर काही आकर्षक दिसलं तर जलद गतीने तिथवर जाण्याचा प्रयत्न करता. न आवडलेल्या ठिकाणहून लवकर दूर जायचा प्रयत्न करता. काहीतरी विसरलंय असं लक्षात येताच पुन्हा त्या जागेवर परत येता. अशा विविध प्रकारे या उद्यानात हिंडून आपलं मन रिझवण्याचा प्रयत्न करता. कधी थकता, एखाद्या झाडाखाली विश्रांतीला बसता, झोपीही जाता. कधी निराश होता, कधी कंटाळता, कधी उल्हसित होता, कधी सुखावता. लवकरच लक्षात येतं की हे उद्यान फार विस्तीर्ण आहे, आणि त्याचा आनंद घेणं ही(देखील) तितकीशी सोपी गोष्ट नाही. काहीतरी विचार करून, नियोजनाने या बागेचा आस्वाद घ्यायला हवा. त्यानुसार तुम्ही पुन्हा फिरायला सुरुवात करता. आता तुम्हाला ही बाग आपलीशी वाटू लागते, त्यातली सौंदर्यस्थळे नीट कळून येऊ लागतात. परंतु तरीही काहीतरी उणे आहे असं वाटत राहतं. तेवढ्यात तुम्हाला एक दुसरी व्यक्ती तिथे भेटते. अशी व्यक्ती जी या बागेत तुमच्यापेक्षा खूप जास्त काळ फिरत आहे. त्या व्यक्तीला या उद्यानाची जास्त ओळख आहे. त्या व्यक्तीशी बोलताना, तुम्ही ह्या उणेपणाचा उल्लेख करता. ती व्यक्ती तुम्हाला हाताशी धरून त्या बागेत हिंडवते. त्या व्यक्तीला गवसलेली सौंदर्यस्थळे तुम्हाला दाखवते. एवढेच नव्हे तर अशी स्थळे शोधण्याच्या युक्त्या तुम्हाला शिकवते.

शास्त्रीय संगीताचं तसंच आहे. संगीत हे अतिविस्तीर्ण उद्यान आहे. नव्याने त्यात शिरलेल्या माणसाला काहीच दिसत नाही, किंवा ते अंगावर तरी येतं. हळूहळू तिथे रमाल तसं त्या उद्यानाचा आनंद कसा घ्यायचा हे कळायला लागतं. पण आपल्या पूर्वजांनी या उद्यानाचा सखोल अभ्यास करून त्यातील काही उपवनं, बागा हेरून ठेवल्या आहेत. या उद्यानाचा आनंद कसा घ्यायचा याचं शास्त्र विकसित केलं आहे. नाटक, चित्र, गद्यपद्यादि वाङ्मय ह्यांचा आनंद त्यांच्या निर्मितीनंतर घेता येतो; या रचना बांधताना त्यांचा आनंद घेणं फार अवघड असतं. पण शास्त्रीय संगीत, विशेषत: भारतीय शास्त्रीय संगीत यापासून पूर्ण वेगळं आहे. या शास्त्रात रचना बांधल्या जात असताना त्याचा आनंद घेणं शक्य आहे. शास्त्रीय संगीतात गायकाचं काम हे उद्यानातील जाणकार व्यक्तीसारखं आहे. गायक सुरुवातीला संथ लयीतील रचना निवडून त्या रागाची ओळख करून देतो. त्यातील प्रत्येक सुराची, ते सूर गुंफून तयार होणाऱ्या तानांची ओळख करून देतो. हे करत असताना तो स्वत: त्या रागाचा आनंद घेतो आणि श्रोत्याचा हात (खरंतर कान) धरून त्यालाही हा आनंद देतो, आनंद घ्यायला शिकवतो. एखादी तान, एखादा सूर आवडली तर तो स्वत: तिथे रेंगाळतो, श्रोत्यालाही रेंगाळवतो, आणि त्या जागेचा मनाजोगता आस्वाद घेऊन झाला की दुसरीकडे वळतो. संथ लयीत रागाची ओळख करून दिल्यावर, स्वत: पुन्हा ओळख करून घेतल्यावर, मध्यम किंवा दृत लयीचा वापर करून रागाच्या सीमांपर्यंत घोडदौड करून त्या वेगाचा आनंद घेतो. या सीमा पार करून जवळच्या रागांचाही आस्वाद घेतो आणि देतो. गायक आणि श्रोता यांनी एकत्र केलेली सुरांच्या प्रांतातील ही मुशाफिरी असते. ह्या प्रवासात दोघांना गतीचं भान द्यायला तबला आणि सुरांचं भान द्यायला तंबोरा हवाच. तबला नसेल तर गायकाला त्याचे प्रवाही सूर काळाचं आणि गतीचं भान राहू देणार नाहीत. तंबोरा नसेल तर सुरांची उड्डाणं जमीन सोडायला लावतील. शास्त्रीय संगीताची बांधणी अशी केलेली असते की गायकाला आणि काही प्रमाणात श्रोत्याला विहाराचं पूर्ण स्वातंत्र्य असत. त्यामुळे तोच राग, तीच बंदिश किंवा तोच ख्याल, त्याच गायकाने पुन्हा पुन्हा गायला तरी दरवेळी वेगळा गायला जातो, त्याचा आनंद दरवेळी वेगळा असतो. सुगम संगीत किंवा लोकसंगीत हे theme parks मधल्या rides सारखं किंवा शहरातल्या छोट्या बागांसारखं असतं. आखीव/रेखीव रस्त्यांवरून तुम्ही एकदा फिराल, दोनदा फिराल पण लवकरच त्याचा कंटाळा येईल.

शास्त्रीय संगीत हे असं आहे. नानगृहातील टबातली आंघोळ किंवा जलतरण तलावातील पोहणे नव्हे. एखादा राजहंस ज्याप्रमाणे तलावात विहरत राहतो, त्याप्रमाणे सुरांमध्ये दीर्घकाळ विहरत राहून आनंद घेण्याची कला श्रोत्यालाही आत्मसात करावी लागते.

चन्नपट्टणचा कारागीर

बंगलोरहून कूर्गला गाडीने निघालो होतो. निघताना सगळ्यांनी "चन्नपट्टणला थांबून लाकडी खेळणी पाहून जा" असे बजावले असल्याने चन्नपट्टणच्या पाट्या कुठे दिसतात का हे पाहत आम्ही निघालो होतो. कूर्गला जेवायच्या वेळेपर्यंत पोहोचू असे सांगून ठेवले होते. चन्नपट्टणला पोहोचेपर्यंत जरा उशीर झाला होता त्यामुळे खेळणी पाहून लगेच निघू असा विचार करून गावात शिरलो. त्यादिवशी तिथल्या emporium ला सुट्टी होती असं गावात गेल्यावर कळलं. Emporium शिवाय इतर कुठे खेळणी घेऊ नका असाही सल्ला मिळाला असल्याने आमचा हिरमोड झाला. पण तेवढ्यात कुणीतरी अमूक अमूक ठिकाणी जा, तुम्हाला खेळणी मिळतील असं सांगितलं. छोट्या गल्ल्यांतून गाडी जात नसल्याने चालत तिथवर गेलो, तर ते ठिकाण म्हणजे खेळणी बनवण्याचा कारखानाच निघाला. एक वयस्क कारागीर आत बारीक नळ्यांना आकार देत बसला होता. आम्हाला पाहून त्याने एक फोन केला आणि कारखान्याचे मालक जेवून यईपर्यंत दहा मिनिटे आम्हाला बसण्यास सांगितले. आम्ही बसलो होतो ती अगदी छोटी खोली होती. तिथे खूपसे वेगवेगळ्या आकाराचे, करंगळी इतक्या जाडीपासून दंडाच्या जाडीचे आणि करंगळीच्या पेराच्या लांबीपासून दंडाच्या लांबीपर्यंतचे, लाकडी दंड, गोळे, विटा रचून ठेवले होते. तीन मोटारी, त्यांचे पट्टे, त्यावर जोडायचे वेगवेगळ्या आकारांचे लोखंडी दंड, आकार देण्यासाठी वेगवेगळ्या आकाराच्या पटाशी, टोकदार हत्यारे, वेगवेगळ्या रंगांच्या पट्ट्या असं सामान होतं. जमिनीवर सगळीकडे भुसा पडला होता. दोन-तीन कारागीरांना एकावेळी काम काम करता येईल इतकीच साधने आणि जागा असलेला तो कारखाना! वेळ जात होता, तसतसा आमचा धीर सुटत चालला होता. कूर्गला वाढलेले ताट डोळ्यासमोर दिसू लागले होते. पण तेवढ्यात मालक आले. जेवण झाल्यामुळे हालचाली सुस्तावल्या होत्या. आम्ही कुठून आलो, का आलो ही चौकशी केली. त्यातून ते खेळणी फक्त emporiumलाच विकतात हे कळले आणि आमचा उत्साह संपला. एवढे लांबून आलो आहोत आणि अनायासे कारखान्यात आहोत,  तर खेळणी घेता आली नाही तरी खेळणी कशी करतात हे तरी पाहू, म्हणून मी त्यांना एखादे खेळणे करून दाखवण्याची विनंती केली. अशी विनंती त्यांना फारसे कोणी करत नसावे. अतिशय आनंदाने ते कामाला लागले. माझ्याबरोबर माझी मुलगी होती, तिच्यासाठी त्यांनी बांगड्या बनवायला घेतल्या.

एका मोटारीवर एक लाकडी दंड चढवून मोटार सुरु केली. मुलीच्या मनगटाचा आकार पाहून त्या आकाराची पटाशी घेऊन दंडासमोर धरली, तशी तो दंड आतून पोकळ होऊ लागला. उरलेल्या दंडाला त्याने दुसऱ्या पटाशीचा वापर करून गोलाकार दिला. असा अर्धा गोल केल्यावर तो उलटा करून दुसरी बाजू गोल केली. लिहायला लागला नाही त्याच्या कितीतरी जास्त वेळ या सगळ्याला लागला. एक दोन लाकडाचे दंड कुचके निघाले, काही वेळा बांगड्या तयार होता होता फाटल्या. बांगड्या तयार झाल्यावर मुलीला कुठला रंग आवडतो हे विचारून त्या रंगाच्या लाखेच्या कांड्या फिरत्या बांगडीवर घासून त्या रंगवल्या आणि त्यालाच तेलात भिजलेले केवड्याचे पान लावून चकाकी आणली. मोटारीच्या पट्ट्याबरोबर त्याच्या तोंडाचाही पट्टा चालला होता. हे सामान कसे करतात, कुठले लाकूड वापरतात, परदेशात कुठले सामान जाते, इथे कुठले विकतात वगैरे बरीच माहिती त्यांनी दिली. मगाचचे वयस्क गृहस्थ हे या मालकाचे वडील, ते तिथेच आकाशचक्राची (giant wheel) खेळण्यातली प्रतिकृती करत होते. करंगळीएवढ्या छोट्या काड्या घेऊन त्यांना आसाचे आकार देऊन रंगवण्याचे काम चालू होते. त्यांनी हा कारखाना सुरु केला तेव्हा वीजेशिवाय हाताने किंवा पायाने चक्री फिरवून हे काम चाले. तिथपासून काय बदलत गेले, आणि आता प्लास्टिकमुळे या खेळण्यांची मागणी कशी कमी झाली आहे. भारतातल्या कुठल्याही कारागीराप्रमाणे चीनी स्वस्त आणि बनावट वस्तूंच्या नावे बोटे मोडून झाली. कुठल्याही पारंपारिक कारागीराप्रमाणे आता या कलेची लोकांना कशी किंमत नाही हेही सांगून झाले. म्हाताऱ्या कारागिराच्या कपाळावर सूक्ष्मशी आठी पडली होती.

बांगड्या करून झाल्यावर त्यांनी इतर वस्तू दाखवायला सुरुवात केली. लाकडी मण्यांच्या माळा, Tower of Hanoi सारखा लाकडी चकत्यांचा विदूषक, फुलदाण्या, लेखणी ठेवायला उभट भांडे, करकोचा वगैरे अनेक खेळणी त्यांनी उत्साहाने दाखवली. इथे कारखान्यात आलात म्हणून ही तुम्हाला बघायला मिळतायत नाहीतर ही परदेशीच विकली जातात, इथल्या  emporium मध्ये नाही, हेही सांगून झाले. आमच्या डोळ्यातील चमक पाहून हे गिऱ्हाईक पटलं आहे हे त्यांना जाणवलं आणि एखाद्या मुरब्बी व्यापाऱ्याच्या कौशल्याने त्यांनी आम्हाला बराच माल विकला, आणि आम्हीही आनंदाने तो विकत घेतला, काही आमच्यासाठी, काही इतरांना देण्यासाठी!

बराच वेळ झाला होता, निरोप घेता घेता मी विचारलं. "इतर कलांप्रमाणे ही कलाही संपत चालली आहे, त्याला मागणी नाही, पुरेसं उत्पन्न मिळत नाही, असं तुम्ही म्हणता तर मग इतर कारागिरी करायला का सुरुवात करत नाही?". मी जरा भीतभीतच त्यांना विचारलं. "कलाकार फक्त पोट भरण्यासाठी कला जोपासत नाही, कला जोपासता यावी, कलेतील कसब वाढावे, केलेचे ज्ञान पूर्णत्वाला जावे म्हणून तो कलेचा उपयोग पोट भरण्यासाठी करतो.", मला अतिशय अनपेक्षित उत्तर त्यांनी दिलं. त्यांच्यातल्या मगाचच्या व्यापाऱ्याचा मागमूस आता चेहऱ्यावर नव्हता. त्याची जागा एका फकिरानं घेतली होती. नजर कुठेतरी दूर हरवली होती. कलोपासक, कलेला जीवन वाहून टाकलेल्या वगैरे कलेच्या नावावर सवलती लाटण्याची दुकानं चालवणाऱ्या मंडळींच्या  बुभुक्षित नजरेपेक्षा ही फारच वेगळी होती. "खरा कलाकार तो", तर्जनी वर करून ते पुढे म्हणाले. "त्याने करून ठेवलेल्या कामाची नक्कल करणारे इथले आम्ही. त्या एका कलाकारानं केलेलं काम नकलायला सुतार, लोहार, सोनार, तांबट, चित्रकार, गायक, नट, वादक, शिल्पकार, नर्तक असे किती तरी प्रकारचे कलाकार लागतात, पण तरीही नक्कल अपुरीच राहते. हेच पहाना, त्यानं विश्व निर्माण केलं. असे कितीतरी लहान मोठे गोळे, चकत्या, भिंगऱ्या निर्माण करून अवकाशात लावले.", आजूबाजूला पडलेले वेगवेगळ्या आकारातले लाकडी गोळे दाखवत ते म्हणाले. भुश्याकडे हात दाखवत त्यांनी पुढचे म्हणणे पूर्ण केले, "पण आम्ही गाड्यावारी वाया घालवतो तसा एकही कण त्याने वाया नाही घालवला. सूक्ष्मातल्या सूक्ष्म कणाचा त्याने उपयोग केला आहे. ते कसे केले, हे कोडेतरी सुटेपर्यंत माझी या कारागिरीतून सुटका नाही." एवढे थोडे बोलून ते शांत झाले. म्हाताराही त्याचे काम सोडून हे थोडके प्रवचन समाधानाने ऐकत होता. आपला शिकवण अगदीच वाया गेली नाही, हे त्याला मनापासून पटले असावे. त्या एवढ्याशा खोलीत, आजूबाजूच्या यंत्रांच्या आवाजात एक गंभीर शांतता दाटली होती. त्या दोघांना त्या शांततेत सोडून, आणि त्यातली थोडीशी विकत घेतलेल्या खेळण्यांत साठवून आम्ही कूर्गकडे निघालो.