Wednesday, January 26, 2022

Sleep, is it necessary?

Disclaimer: Though this article is based on religious scripture, it is not intended to hurt any religious beliefs and feeling knowingly or unknowigly.

Genesis 2:2 tells us that God rested on the Seventh day from his work. A similar concept of day and night, corresponding to the periods of activity and rest, is described in Manusmriti (1:65) ("रात्रि: स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामह:"). Manusmriti goes a step further and describes the cycles of day and night for various beings like देव (gods), पितर (departed souls) and मनुष्य (human beings). Human being are weak. They are susceptible to fatigue. So it is expected that they will need a rest between two periods of activity. But gods are all strong, possess all kinds of powers, and are capable of doing almost anything. Why do they need a period of rest? Why can't they go on and on? Most surprisingly, God the Lord, almighty as well needs a period of rest. WHY? The question had been bugging me for quite some time.

One of my previous blogs answers this to some extent. During the period of activity, beings create garbage in order to increase efficiency. The period of rest is required to clean this garbage up. But gods or God possess such capabilities that they should be able to work without creating any garbage, I believed. Whether or not that is true, the question still remains.

One of my recent experiments has the answer to that question, I think. We have a single producer multiple consumer system which looks something like below (Fig. 1). Each consumer consumes a W and produces an L and sends it off to another system. Consumer cycles between periods of activity (produce and send L) and in-activity (wait for producer to produce W).

The process to convert W to L is same and once an L is available its copies can be reproduced easily. We wanted to change the system by introducing a Consumer-Producer which will consume W and produce L as seen in Fig.2 and Fig.3. It was expected that the modified system would require much lesser resources than the system in Fig.1 owing to the savings in W to L conversion. The best operation would have been what's shown in Fig.3 but the supply lines from W-producer to W-Consumer-L-producer weren't easily available. So we deviced an intermediate solution as shown in Fig.2. In this intermediate system one cycle of L-Consumer consists of two periods of activity and two periods of rest. W-Consumer-L-Producer's one cycle consists of one period of activity and one period of rest. When we measured resources required for this intermediate system, we were utterly disappointed. It required more resources than the original system. Further investigation revealed that the extra periods of activity in L-Consumer were consuming more resources. L-Consumer was spending resources doing needless work. Once the supply lines were straightened as shown in Fig.3 each process was active only for the time is was required to be and otherwise it was at rest. Lession learnt: unnecessarily active processes waste resource. Once they were given enough rest, they consumed optimal resources. The final system was observed to required much lesser resources compared to the original system.

Coming back to where we started, rest is not just for rejuvenation but it is necessary for optimal resource consumption as well. It seems that the latter is the main function of sleep and rejuvenation is just a byproduct. Sleep never reverses our age; we always grow older and older.

This realisation opens up new questions. What is the function of God? Why does that function need to stop when it rests? If we were to extend the producer-consumer example further, what each of these species, including the God, are producing and what are they consuming?

Sunday, March 28, 2021


Creating something is, um, a (relatively) long process. First you have an idea or a concept. How does that come to you is subject of another blog. Or maybe we will cover some aspects of it later here. But let's say you have an idea or a concept. Then you add architectural pieces, design those so that the seed, that was an idea, starts to blossom. It takes some shape, maybe still in your mind. Then you implement it. Give it some form that is tangible to your physical being, and also to the others'. But this is not just a three step process. Those three steps repeat. At each step, we see something missing or something that can be improved in the previous steps. So you go back and fix the idea, architecture, design and implementation. This continues ..., um, forever .... But most important is the rate at which this all happens. Each of these steps, even when repeated, needs to stabilize, before the next step begins. Changing an idea before it had time to blossom or a design or an implementation before it had been given time to prove itself might kill the idea, the design or the implementation even if it was useful and valuable. That's what the Genesis 1 (KJV) tells us. He had an idea. He designed and implemented it. He saw that the idea had been realized well. He let it have its own time. Only then He moved on to improve upon it. On the seventh day He actually gave the whole of creation a much longer time to, um, stabilize, before embarking upon His most marvelous creation, His own image, which He is yet to finish, if I may dare to say.

One idea given its own time gives birth to more ideas, even if that idea itself fails. When it is not given the required time the idea gets destroyed along with any new ideas it might have produced. As explained in Viduraniti (विदुरनीती)

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ १५॥
One who harvests fruits before they ripe can not enjoy their juice and also destroys their seed. 

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ १६॥
One who harvests ripened fruits enjoys their juice and grows further fruits from their seed.

Marvelous thing about His creation is that the creation itself capable of having new ideas which it wants to realize. A being wants to grow, sustain and also reproduce. It has ideas to improve the quality of seed, quality of fruit and itself. These ideas are endless and numerous. But these beings are not as patient as the Creator himself. They want it quick, fast, right now. But He is compassionate, loving and resourceful. He solves that problem also, but using an already proven idea. As described in Manusmriti (1:65) ("रात्रि: स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामह:"), He created days and nights for them similar to what He did for himself. He provides them with shorter cycles and containerized environments where the beings can incubate their ideas, nurture them and contribute back when they had their own time. That is how the Creation flourishes and goes on forever and forever.

Today we are seeing ever increasing, overwhelming, self-accelerating demand to innovate, produce new things, solve new problems. But the solution has been already thought long back and is well documented. It only needs to be adapted to the modern conditions and implemented.

Saturday, September 12, 2020

Bugs, then and now!

When I was a school going kind, when computers weren't a commodity, when India was yet to become an IT hub that it's today, we used to buy rice, wheat and all sorts of food grains once in an year. For a few mornings after buying, we would spread sheets in open spaces or on terraces and spread the grains exposing almost every single grain to the Sun. A thin cloth, almost transparent, would be spread on the grains to protect them from all sorts of dirt. Somebody would sit nearby watching for birds, cats and other pests. Around tea time we would bundle the grains in the same sheets and keep them in a secure place till the next morning. This would make the grains dry, moisture free, and also free from any infestations that those may have. The process would take three or four days and usually was fun. The grains would be stored in a large containers sprinkled with dried Neem leaves, garlic cloves with skin or castor oil. Another set of small containers was used for day to day use and would be refilled from the large containers.

Just before using the grains, they would be required further cleaning to remove any bugs, soil knots and any other impurities through a manual process. Rice would be cleaned daily but wheat would be cleaned monthly before being ground to flour. This used to a bit tedious task. In a flat large pan, we would pour wheat grains on one side, and push the cleaned wheat grains to the other side forming another heap. The bugs and insects in the wheat would scuttle to the clean heap or vanish back into the heap they came from as soon as they were exposed. Those small insects needed to be crushed with the back of nail outside the dish. This de-bugging process would take hours.

Irrespective of where we spend our holidays, at our own house or at some relative's we were expected to help in the process. It used to be fun, so we never complained. One afternoon my aunt set me to this task and promised me to pay 1 paisa (hundredth portion of a rupee) for every bug I found. I complained that this is too less a compensation and I want 1 rupee per bug found, hardly knowing what a rupee per bug would actually mean. The negotiation, my first ever probably, settled at 2 paisa per bug. By the end of the first hour I had earned a whole rupee.

Switch to present, I still work in a profession which requires periodic debugging; I am software developer. But then I earn much more than a rupee per hour. My first ever negotiation and a paid job didn't go waste after all. Mind you, the payment I was demanding was way lesser than the market rate, even then :).

Saturday, November 02, 2019


दिवाळी‌ कधी असते, या प्रश्नाचं उत्तर पंचांगाप्रमाणे अश्विन कृष्ण एकादशीपासून कार्तिक शुद्ध द्वितीयेपर्यंत असं मिळेल. थोडे अधिक ज्ञानी वसुबारसेपासून भाऊबीजेपर्यंत असं देतील. काही हौशी त्रिपुरारी पौर्णिमेपर्यंत दिवाळी साजरी करतील. इंग्रजी Calendar वापरणारे या "वर्षी" दिवाळी कधी आहे याचं उत्तर तारखांमध्ये म्हणजे २७ ऑक्टोबरला वगैरे असं देतील. ते सुट्ट्यांच्या सोयीचं असेल. पण माझं यातल्या कुठल्याही उत्तराने समाधान होत नाही. मला दिवाळीची चाहूल लागते. कोजागिरी पौर्णिमेला शारदाचं टिपूर चांदण्यात केशर, बदाम, पिस्ते घातलेल्या आटीव दुधाने मन तृप्त होतं. घटस्थापनेला घट बसतात. बागेतला फुललेला झेंडू दसऱ्याला तोरणात जाऊन बसतो. इथं काहीतरी बदलायला लागतं. झाडोऱ्यात पिवळी, केशरी रानफुलं दिसतात शेतांमधून तयार होत असणाऱ्या भाताचा दरवळ पसरतो. संध्याकाळी केशरी व्हायला लागतात. काळ्या ढगांना भगव्या मायेचा स्पर्श होतो आणि कधीतरी अचानक एखाद्या संध्याकाळी एक अनामिक पण चिरपरिचित सुगंध हवेत दरवळतो. हीच ती दिवाळीची चाहूल! दिनदर्शिका किंवा पंचांगांच्या रुक्ष कागदांनी कितीही आधी दिवाळी कधी येणार हे जाहीर केलं असलं तरीही ही चाहूल लागल्याशिवाय दिवाळीचा शकुन होत नाही.

ह्या जाणवेल न जाणवेल अशा जाणिवेच्या तरल पातळीवरील सुगंधाने दिवाळीची चाहूल लागते खरी पण नंतरचा प्रत्येक दिवस नवीन सुगंधाची जाणीव करून देतो. दिवाळी हा सण जसा दिव्यांचा, प्रकाशाचा तसा तो सुगंधाचादेखील आहे. दिवाळीची खरेदी होते त्याला नव्याचा वास असतो. नवे कपडे, घराची नवी सजावट, कदाचित घराला लागणारा नवा रंग, दिवाळीची सुरुवातच सुगंधाने होते. जशी दिवाळी जवळ येते, तशी फराळाची तयारी होते. करंज्या, चकल्या, कडबोळी, चिवडे, लाडू, चिरोटे यांच्या घमघमाटाने घर भरून जातं. हे पदार्थ तयार होतानादेखील आपली घ्राणेंद्रिये तृप्त करतात. वेगळी धान्ये, पिठे, इतर साहित्य यांच्यावरील भाजणे, तळणे, मळणे ही प्रत्येक प्रक्रिया त्यातील निरनिराळ्या सुवासांना पाऩ्हा फोडते. गंधोत्सवाचा कळसाध्याय वेलची, जायफळ, केशर यांनी लिहिला गेल्यावर याचसाठी केला होता अट्टाहास हे मनोमनी पटते. फराळाचा प्रत्येक पदार्थ पंचेंद्रिये तृप्त करून जातो.

अभ्यंगस्नान म्हणजे तर पारंपारिक Aroma therapy च. इतर वेळी फक्त पुजेतल्या देवांच्या नशिबी येणारे जलतैलसुगंधीद्रव्यादिसंयुतम् स्नान मर्त्य मानवाच्या नशिबी येते ते दिवाळीच्या दिवसात. त्यातल्या विविध सुवासांनी पुढचे सारे वर्ष सुगंधी होऊन जाते.

दिवाळी संपते आणि वसंतापासून सुरु झालेला गंधोत्सवाची सांगता होऊ लागते. हळूहळू नाकाला प्रामुख्याने थंडपणा या एकाच गोष्टीची जाणीव उरते. गारठलेले नाक वाट पाहत राहते ती पुढील वसंतात सुरु होणाऱ्या गंधोत्सवाची!

Friday, April 27, 2018

शास्त्रीय संगीताचा आनंद

विस्तीर्ण उद्यान आहे, त्यात वेगवेगळ्या आकारांची, रंगांची आणि वासांची फुलं आहेत, वेगवेगळ्या चवींची फळं आहेत, अनेक आकारांची झाडं आहेत, विविध पक्षी, प्राणी आहेत, झरे, नाले, ओहोळ, धबधबे, जलाशय आहेत. जलाशयांमध्ये विविध आकारांचे, रंगांचे जलचर आहेत. हे सगळं अतिशय सुंदर रचलेलं आहे. तुम्हाला या उद्यानात हवं तिथे हवं तेवढा वेळ फिरण्याची, या उद्यानाचा आनंद घेण्याची मुभा आहे. तुम्ही बागेत फिरायला लागता, तुमच्या स्वभावानुसार अतिसंथ, संथ, मध्यम, जलद किंवा अतिजलद गतीने, किंवा गती बदलत. एखादं फूल, फळ, रचना जे आवडेल तिथे रेंगाळता. दूर काही आकर्षक दिसलं तर जलद गतीने तिथवर जाण्याचा प्रयत्न करता. न आवडलेल्या ठिकाणहून लवकर दूर जायचा प्रयत्न करता. काहीतरी विसरलंय असं लक्षात येताच पुन्हा त्या जागेवर परत येता. अशा विविध प्रकारे या उद्यानात हिंडून आपलं मन रिझवण्याचा प्रयत्न करता. कधी थकता, एखाद्या झाडाखाली विश्रांतीला बसता, झोपीही जाता. कधी निराश होता, कधी कंटाळता, कधी उल्हसित होता, कधी सुखावता. लवकरच लक्षात येतं की हे उद्यान फार विस्तीर्ण आहे, आणि त्याचा आनंद घेणं ही(देखील) तितकीशी सोपी गोष्ट नाही. काहीतरी विचार करून, नियोजनाने या बागेचा आस्वाद घ्यायला हवा. त्यानुसार तुम्ही पुन्हा फिरायला सुरुवात करता. आता तुम्हाला ही बाग आपलीशी वाटू लागते, त्यातली सौंदर्यस्थळे नीट कळून येऊ लागतात. परंतु तरीही काहीतरी उणे आहे असं वाटत राहतं. तेवढ्यात तुम्हाला एक दुसरी व्यक्ती तिथे भेटते. अशी व्यक्ती जी या बागेत तुमच्यापेक्षा खूप जास्त काळ फिरत आहे. त्या व्यक्तीला या उद्यानाची जास्त ओळख आहे. त्या व्यक्तीशी बोलताना, तुम्ही ह्या उणेपणाचा उल्लेख करता. ती व्यक्ती तुम्हाला हाताशी धरून त्या बागेत हिंडवते. त्या व्यक्तीला गवसलेली सौंदर्यस्थळे तुम्हाला दाखवते. एवढेच नव्हे तर अशी स्थळे शोधण्याच्या युक्त्या तुम्हाला शिकवते.

शास्त्रीय संगीताचं तसंच आहे. संगीत हे अतिविस्तीर्ण उद्यान आहे. नव्याने त्यात शिरलेल्या माणसाला काहीच दिसत नाही, किंवा ते अंगावर तरी येतं. हळूहळू तिथे रमाल तसं त्या उद्यानाचा आनंद कसा घ्यायचा हे कळायला लागतं. पण आपल्या पूर्वजांनी या उद्यानाचा सखोल अभ्यास करून त्यातील काही उपवनं, बागा हेरून ठेवल्या आहेत. या उद्यानाचा आनंद कसा घ्यायचा याचं शास्त्र विकसित केलं आहे. नाटक, चित्र, गद्यपद्यादि वाङ्मय ह्यांचा आनंद त्यांच्या निर्मितीनंतर घेता येतो; या रचना बांधताना त्यांचा आनंद घेणं फार अवघड असतं. पण शास्त्रीय संगीत, विशेषत: भारतीय शास्त्रीय संगीत यापासून पूर्ण वेगळं आहे. या शास्त्रात रचना बांधल्या जात असताना त्याचा आनंद घेणं शक्य आहे. शास्त्रीय संगीतात गायकाचं काम हे उद्यानातील जाणकार व्यक्तीसारखं आहे. गायक सुरुवातीला संथ लयीतील रचना निवडून त्या रागाची ओळख करून देतो. त्यातील प्रत्येक सुराची, ते सूर गुंफून तयार होणाऱ्या तानांची ओळख करून देतो. हे करत असताना तो स्वत: त्या रागाचा आनंद घेतो आणि श्रोत्याचा हात (खरंतर कान) धरून त्यालाही हा आनंद देतो, आनंद घ्यायला शिकवतो. एखादी तान, एखादा सूर आवडली तर तो स्वत: तिथे रेंगाळतो, श्रोत्यालाही रेंगाळवतो, आणि त्या जागेचा मनाजोगता आस्वाद घेऊन झाला की दुसरीकडे वळतो. संथ लयीत रागाची ओळख करून दिल्यावर, स्वत: पुन्हा ओळख करून घेतल्यावर, मध्यम किंवा दृत लयीचा वापर करून रागाच्या सीमांपर्यंत घोडदौड करून त्या वेगाचा आनंद घेतो. या सीमा पार करून जवळच्या रागांचाही आस्वाद घेतो आणि देतो. गायक आणि श्रोता यांनी एकत्र केलेली सुरांच्या प्रांतातील ही मुशाफिरी असते. ह्या प्रवासात दोघांना गतीचं भान द्यायला तबला आणि सुरांचं भान द्यायला तंबोरा हवाच. तबला नसेल तर गायकाला त्याचे प्रवाही सूर काळाचं आणि गतीचं भान राहू देणार नाहीत. तंबोरा नसेल तर सुरांची उड्डाणं जमीन सोडायला लावतील. शास्त्रीय संगीताची बांधणी अशी केलेली असते की गायकाला आणि काही प्रमाणात श्रोत्याला विहाराचं पूर्ण स्वातंत्र्य असत. त्यामुळे तोच राग, तीच बंदिश किंवा तोच ख्याल, त्याच गायकाने पुन्हा पुन्हा गायला तरी दरवेळी वेगळा गायला जातो, त्याचा आनंद दरवेळी वेगळा असतो. सुगम संगीत किंवा लोकसंगीत हे theme parks मधल्या rides सारखं किंवा शहरातल्या छोट्या बागांसारखं असतं. आखीव/रेखीव रस्त्यांवरून तुम्ही एकदा फिराल, दोनदा फिराल पण लवकरच त्याचा कंटाळा येईल.

शास्त्रीय संगीत हे असं आहे. नानगृहातील टबातली आंघोळ किंवा जलतरण तलावातील पोहणे नव्हे. एखादा राजहंस ज्याप्रमाणे तलावात विहरत राहतो, त्याप्रमाणे सुरांमध्ये दीर्घकाळ विहरत राहून आनंद घेण्याची कला श्रोत्यालाही आत्मसात करावी लागते.

Saturday, September 30, 2017

चन्नपट्टणचा कारागीर

बंगलोरहून कूर्गला गाडीने निघालो होतो. निघताना सगळ्यांनी "चन्नपट्टणला थांबून लाकडी खेळणी पाहून जा" असे बजावले असल्याने चन्नपट्टणच्या पाट्या कुठे दिसतात का हे पाहत आम्ही निघालो होतो. कूर्गला जेवायच्या वेळेपर्यंत पोहोचू असे सांगून ठेवले होते. चन्नपट्टणला पोहोचेपर्यंत जरा उशीर झाला होता त्यामुळे खेळणी पाहून लगेच निघू असा विचार करून गावात शिरलो. त्यादिवशी तिथल्या emporium ला सुट्टी होती असं गावात गेल्यावर कळलं. Emporium शिवाय इतर कुठे खेळणी घेऊ नका असाही सल्ला मिळाला असल्याने आमचा हिरमोड झाला. पण तेवढ्यात कुणीतरी अमूक अमूक ठिकाणी जा, तुम्हाला खेळणी मिळतील असं सांगितलं. छोट्या गल्ल्यांतून गाडी जात नसल्याने चालत तिथवर गेलो, तर ते ठिकाण म्हणजे खेळणी बनवण्याचा कारखानाच निघाला. एक वयस्क कारागीर आत बारीक नळ्यांना आकार देत बसला होता. आम्हाला पाहून त्याने एक फोन केला आणि कारखान्याचे मालक जेवून यईपर्यंत दहा मिनिटे आम्हाला बसण्यास सांगितले. आम्ही बसलो होतो ती अगदी छोटी खोली होती. तिथे खूपसे वेगवेगळ्या आकाराचे, करंगळी इतक्या जाडीपासून दंडाच्या जाडीचे आणि करंगळीच्या पेराच्या लांबीपासून दंडाच्या लांबीपर्यंतचे, लाकडी दंड, गोळे, विटा रचून ठेवले होते. तीन मोटारी, त्यांचे पट्टे, त्यावर जोडायचे वेगवेगळ्या आकारांचे लोखंडी दंड, आकार देण्यासाठी वेगवेगळ्या आकाराच्या पटाशी, टोकदार हत्यारे, वेगवेगळ्या रंगांच्या पट्ट्या असं सामान होतं. जमिनीवर सगळीकडे भुसा पडला होता. दोन-तीन कारागीरांना एकावेळी काम काम करता येईल इतकीच साधने आणि जागा असलेला तो कारखाना! वेळ जात होता, तसतसा आमचा धीर सुटत चालला होता. कूर्गला वाढलेले ताट डोळ्यासमोर दिसू लागले होते. पण तेवढ्यात मालक आले. जेवण झाल्यामुळे हालचाली सुस्तावल्या होत्या. आम्ही कुठून आलो, का आलो ही चौकशी केली. त्यातून ते खेळणी फक्त emporiumलाच विकतात हे कळले आणि आमचा उत्साह संपला. एवढे लांबून आलो आहोत आणि अनायासे कारखान्यात आहोत,  तर खेळणी घेता आली नाही तरी खेळणी कशी करतात हे तरी पाहू, म्हणून मी त्यांना एखादे खेळणे करून दाखवण्याची विनंती केली. अशी विनंती त्यांना फारसे कोणी करत नसावे. अतिशय आनंदाने ते कामाला लागले. माझ्याबरोबर माझी मुलगी होती, तिच्यासाठी त्यांनी बांगड्या बनवायला घेतल्या.

एका मोटारीवर एक लाकडी दंड चढवून मोटार सुरु केली. मुलीच्या मनगटाचा आकार पाहून त्या आकाराची पटाशी घेऊन दंडासमोर धरली, तशी तो दंड आतून पोकळ होऊ लागला. उरलेल्या दंडाला त्याने दुसऱ्या पटाशीचा वापर करून गोलाकार दिला. असा अर्धा गोल केल्यावर तो उलटा करून दुसरी बाजू गोल केली. लिहायला लागला नाही त्याच्या कितीतरी जास्त वेळ या सगळ्याला लागला. एक दोन लाकडाचे दंड कुचके निघाले, काही वेळा बांगड्या तयार होता होता फाटल्या. बांगड्या तयार झाल्यावर मुलीला कुठला रंग आवडतो हे विचारून त्या रंगाच्या लाखेच्या कांड्या फिरत्या बांगडीवर घासून त्या रंगवल्या आणि त्यालाच तेलात भिजलेले केवड्याचे पान लावून चकाकी आणली. मोटारीच्या पट्ट्याबरोबर त्याच्या तोंडाचाही पट्टा चालला होता. हे सामान कसे करतात, कुठले लाकूड वापरतात, परदेशात कुठले सामान जाते, इथे कुठले विकतात वगैरे बरीच माहिती त्यांनी दिली. मगाचचे वयस्क गृहस्थ हे या मालकाचे वडील, ते तिथेच आकाशचक्राची (giant wheel) खेळण्यातली प्रतिकृती करत होते. करंगळीएवढ्या छोट्या काड्या घेऊन त्यांना आसाचे आकार देऊन रंगवण्याचे काम चालू होते. त्यांनी हा कारखाना सुरु केला तेव्हा वीजेशिवाय हाताने किंवा पायाने चक्री फिरवून हे काम चाले. तिथपासून काय बदलत गेले, आणि आता प्लास्टिकमुळे या खेळण्यांची मागणी कशी कमी झाली आहे. भारतातल्या कुठल्याही कारागीराप्रमाणे चीनी स्वस्त आणि बनावट वस्तूंच्या नावे बोटे मोडून झाली. कुठल्याही पारंपारिक कारागीराप्रमाणे आता या कलेची लोकांना कशी किंमत नाही हेही सांगून झाले. म्हाताऱ्या कारागिराच्या कपाळावर सूक्ष्मशी आठी पडली होती.

बांगड्या करून झाल्यावर त्यांनी इतर वस्तू दाखवायला सुरुवात केली. लाकडी मण्यांच्या माळा, Tower of Hanoi सारखा लाकडी चकत्यांचा विदूषक, फुलदाण्या, लेखणी ठेवायला उभट भांडे, करकोचा वगैरे अनेक खेळणी त्यांनी उत्साहाने दाखवली. इथे कारखान्यात आलात म्हणून ही तुम्हाला बघायला मिळतायत नाहीतर ही परदेशीच विकली जातात, इथल्या  emporium मध्ये नाही, हेही सांगून झाले. आमच्या डोळ्यातील चमक पाहून हे गिऱ्हाईक पटलं आहे हे त्यांना जाणवलं आणि एखाद्या मुरब्बी व्यापाऱ्याच्या कौशल्याने त्यांनी आम्हाला बराच माल विकला, आणि आम्हीही आनंदाने तो विकत घेतला, काही आमच्यासाठी, काही इतरांना देण्यासाठी!

बराच वेळ झाला होता, निरोप घेता घेता मी विचारलं. "इतर कलांप्रमाणे ही कलाही संपत चालली आहे, त्याला मागणी नाही, पुरेसं उत्पन्न मिळत नाही, असं तुम्ही म्हणता तर मग इतर कारागिरी करायला का सुरुवात करत नाही?". मी जरा भीतभीतच त्यांना विचारलं. "कलाकार फक्त पोट भरण्यासाठी कला जोपासत नाही, कला जोपासता यावी, कलेतील कसब वाढावे, केलेचे ज्ञान पूर्णत्वाला जावे म्हणून तो कलेचा उपयोग पोट भरण्यासाठी करतो.", मला अतिशय अनपेक्षित उत्तर त्यांनी दिलं. त्यांच्यातल्या मगाचच्या व्यापाऱ्याचा मागमूस आता चेहऱ्यावर नव्हता. त्याची जागा एका फकिरानं घेतली होती. नजर कुठेतरी दूर हरवली होती. कलोपासक, कलेला जीवन वाहून टाकलेल्या वगैरे कलेच्या नावावर सवलती लाटण्याची दुकानं चालवणाऱ्या मंडळींच्या  बुभुक्षित नजरेपेक्षा ही फारच वेगळी होती. "खरा कलाकार तो", तर्जनी वर करून ते पुढे म्हणाले. "त्याने करून ठेवलेल्या कामाची नक्कल करणारे इथले आम्ही. त्या एका कलाकारानं केलेलं काम नकलायला सुतार, लोहार, सोनार, तांबट, चित्रकार, गायक, नट, वादक, शिल्पकार, नर्तक असे किती तरी प्रकारचे कलाकार लागतात, पण तरीही नक्कल अपुरीच राहते. हेच पहाना, त्यानं विश्व निर्माण केलं. असे कितीतरी लहान मोठे गोळे, चकत्या, भिंगऱ्या निर्माण करून अवकाशात लावले.", आजूबाजूला पडलेले वेगवेगळ्या आकारातले लाकडी गोळे दाखवत ते म्हणाले. भुश्याकडे हात दाखवत त्यांनी पुढचे म्हणणे पूर्ण केले, "पण आम्ही गाड्यावारी वाया घालवतो तसा एकही कण त्याने वाया नाही घालवला. सूक्ष्मातल्या सूक्ष्म कणाचा त्याने उपयोग केला आहे. ते कसे केले, हे कोडेतरी सुटेपर्यंत माझी या कारागिरीतून सुटका नाही." एवढे थोडे बोलून ते शांत झाले. म्हाताराही त्याचे काम सोडून हे थोडके प्रवचन समाधानाने ऐकत होता. आपला शिकवण अगदीच वाया गेली नाही, हे त्याला मनापासून पटले असावे. त्या एवढ्याशा खोलीत, आजूबाजूच्या यंत्रांच्या आवाजात एक गंभीर शांतता दाटली होती. त्या दोघांना त्या शांततेत सोडून, आणि त्यातली थोडीशी विकत घेतलेल्या खेळण्यांत साठवून आम्ही कूर्गकडे निघालो.

Sunday, November 27, 2016

सुटीतला बाजार

एखाद्या मोठ्या सुटीतल्या आळसावलेल्या दुपारी, उन्हात जायला बंदी म्हणून घरात कंटाळलेली आम्ही मुलं कंटाळा आल्याने आजीच्या मागे लागत असू. मग ती तिचे ठेवणीतले खेळ शिकवत असे. एका दुपारी तिने दुकान मांडायला सांगितलं. “दुकानात विकायला ठेवायला आमच्याकडे काहीच नाही”, “आणि दुकानात द्यायला पैसे, ते कुठून आणायचे?”, “दुकान मांडणार कुठे?”, “आणि गिऱ्हाईक कोण?”, आम्ही नेहमीप्रमाणे प्रश्नांची सरबत्ती सुरू केली. आजीकडे सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं असत, तशी ती आजही होती. तिने आम्हाला अंगणात हिंडून गळालेले कोवळे फणस, छोटे नारळ, काळी पडून गळालेली सिताफळं, जास्वंदीची वाळलेली फुले असं काहीबाही गोळा करून त्याचे वेगवेगळे ढीग करायला सांगितले. “हा तुमचा दुकानात विकायचा माल आणि हे तुमचे पैसे.”, प्राजक्ताच्या मूठभर बिया पुढे करत ती म्हणाली. त्या सोनेरी मोहरांनी आम्ही क्षणात कितीतरी श्रीमंत झालो. व्हरांड्यात बाजार भरला. लवकरच त्यात गोगलगायीचे शंख, रगीबेरंगी खडे अशा मौल्यवान गोष्टी, दगडावर केलेली वनीषधी अशा वेगवेगळ्या गोष्टींची भर पडली. घटका-दोन घटका सरल्या आणि बाजारातील माल संपू लागला, रोकड गायब होऊ लागली आणि बाजारपेठा बळकावण्यासाठी युद्धाला तोंड लागलं. व्हरांड्याची रणभूमी व्हायच्या आत आजीने Ice-cream वर दोन्ही गटांमध्ये तह घडवून आणला आणि सेना आपापल्या शिबिरांमध्ये झोपायला रवाना केली. नंतर बऱ्याच सुट्ट्यांमध्ये हा बाजार रंगला, बदलत्या ऋतूनुसार, मुलांनुसार त्याला वेगवेगळे रंगही चढले. पुढे सुट्ट्या लागणं संपलं आणि बाजारही.

माझ्या मुलीला दिवाळीची सुट्टी लागली, दुपारी कंटाळा आला म्हणून तिनी भुणभुण सुरू केली. “चल, अंगणात जाऊ” म्हणून आम्ही नारळ, फणस, फुलं, पानं गोळा करत हिंडू लागलो. तुळशीवृंदावनाशी बाजार भरला. वारशाने पुढे जाणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीला मृत्यूपत्राची वाट पहावी लागत नाही, नाही का?