बिनकेसाचं मांजर

माझं नाव राज्याच्या गुणवत्ता यादीत आलं होतं. अभिनंदनाला आलेल्या लोकांना देण्यासाठी भरपूर पेढे घरी आणले होते. आमच्या मांजरांनी काही माझं अभिनंदन केलं नाही तरीही त्यांना यथेच्छ पेढे मिळाले. त्यांनीही कसलाही विचार न करता पेढ्यांवर ताव मारला. एरवी मांजरं खाण्यापिण्याच्या बाबतीत खूप चोखंदळ असतात. त्यांचं पोट भरलं की ती थांबतात. स्वतःचं पोट बिघडलं, सर्दी झाली किंवा काही त्रास झाला तर कोणतं गवत खायचं याची निसर्गदत्त जाण त्यांना असते. त्यामुळे आमच्या मांजरांसाठी आम्हाला कधी पशुवैद्याकडे (Vet) जावं लागलंच नाही. आमच्या घरी जर एखाद्या मुलाने मांजरांसारखे एकापाठोपाठ एक पेढे फस्त केले असते, तर त्यांना भरपूर ओरडा बसला असता. मांजरांच्या बाबतीत आमचा दृष्टिकोन वेगळा होता. आम्हाला वाटलं, त्यांना पचतंय म्हणूनच ती खातायत आणि उद्या काही त्रास झालाच, तर त्यांना स्वतःवर उपचार कसे करायचे हे माहिती आहेच! तसंही कोणाच्या उंचावलेल्या भुवयांची तमा मांजरं थोडीच बाळगतात.

पण आमचा हा समज लवकरच खोटा ठरला. एका मांजराचे अंगावरचे केस गळू लागले, तर दुसऱ्याला दिसेनासं झालं—ते ठार आंधळं झालं. आम्ही तातडीने डॉक्टरांकडे धाव घेतली. तपासणीअंती समजलं की दोघांनाही मधुमेह झाला आहे. लवकरच त्यांनी प्राण सोडले. माझ्या त्या यशाच्या आठवणींच्या मागे एक कायमचं शल्य उरलं.

नंतर एकदा मी माझा सहकारी जॉन याच्याशी याबद्दल बोललो. जॉन स्वतः एक मोठा मांजरप्रेमी असून त्याला त्यांच्याबद्दल खूप माहिती आहे. त्याने एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली—मांजरांना मुळात 'गोड' चव कळतच नाही! त्यांना प्रथिनांची (Proteins) ओढ असते. पेढे दुधाचे बनलेले असल्यामुळे त्यातील प्रथिनांसाठी ती हापापल्यासारखी पेढे खात होती. त्या पेढ्यात साखर आहे आणि ती आपल्यासाठी विष ठरू शकते, याची त्यांना साधी पुसटशी कल्पनाही नव्हती. हे कळल्यावर माझं मन थोडं हलकं झालं. त्या काळी जर आम्हाला हे माहित असतं, तर आम्ही त्यांना चुकूनही पेढा दिला नसता, तयांचा रुसवा सहन करूनही!

या घटनेमुळे जुन्या दोन आठवणी पुन्हा ताज्या झाल्या. तेव्हा 'कॅट फूड'चा जमाना नव्हता, त्यामुळे आम्ही मांजरांना सुकट द्यायचो. ते साठवायला सोपं असायचं आणि दीर्घकाळ टिकायचं. आम्ही स्वतः मासे खाणारे नसल्यामुळे आम्हाला त्याबद्दल फारशी माहिती नव्हती. तिथेही आम्ही मांजरांच्या 'उपजत बुद्धी'वरच विसंबून राहिलो. मांजरं ती खारवलेली मासळी आवडीने खायची, पण नंतर त्यांना उलट्या होऊ लागल्या. डॉक्टरांनी सांगितलं की मासळी टिकवण्यासाठी लावलेलं मीठ त्यांना बाधत होतं. त्यानंतर आम्ही बिनमिठाची मासळी आणू लागलो आणि तो प्रश्न मिटला. दुसरी आठवण मात्र अधिक भीषण आहे. आमच्या नारळाच्या झाडांना आम्ही एक विशिष्ट खत घातलं होतं. त्यात माशांचे खवले आणि काही रासायनिक द्रव्ये होती. एका मांजराने माशांच्या वासाने ते खवले खाल्ले आणि त्यासोबत ते रसायनही पोटात गेलं. ते खत त्याच्यासाठी जीवघेणं ठरलं. मांजरांना त्यांचं अन्न नीट कळतं, हा आमचा विश्वास तिसऱ्यांदा मोडीत निघाला होता.

आजकाल आपण ऐकतो की प्राण्यांनाही मानवासारखेच व्याधी जडू लागल्यात. पाळीव कुत्र्यांना 'ब्लड प्रेशर'चा त्रास होतोय, आमची मांजरं मधुमेहाने गेली, तर प्राणिसंग्रहालयातील वाघांना हृदयाचे विकार होतायत. उद्या कदाचित झेब्रालाही अल्सर होईल! निसर्गात मुक्त वावरताना त्यांची उपजत प्रवृत्ती (Instincts) त्यांचं रक्षण करते. पण एकदा का हे प्राणी मानवी संपर्कात आले, की त्यांची ती नैसर्गिक बुद्धी फारशी कामाला येत नाही. मानवी सहवासात आपण त्यांना नकळत असं काही 'विष' देतोय, ज्याच्याशी लढण्याची निसर्गदत्त ताकद त्यांच्याकडे नाही. माणूस स्वतः निर्माण केलेल्या कृत्रिम परिस्थितीशी जुळवून घेताना मेटाकुटीला आलाय, तरीही त्याला मुक्या प्राण्यांना त्याच चौकटीत ओढायचं आहे. याला आपण 'माया' म्हणू शकत नाही. त्यांना आपल्यासारखं बनवण्याचा हट्ट धरण्यापेक्षा, त्यांच्या मर्यादा समजून घेऊन आपणच त्यांच्याकडून काही शिकता आलं तर बघावं.

The Cat Who Lost Its Fur

I once appeared on the state merit list. As is custom in India, we celebrated by distributing pedhas—a sweet made of highly condensed milk—to relatives, family friends, and schools. Our home was filled with stacks of boxes. Anyone who came to congratulate me was offered a sweet. Our cats didn’t offer any congratulations, of course, but as members of the family, they received their share nonetheless.

They feasted upon them. Normally, cats are cautious eaters; they seem to know exactly when they are full and which herbs to chew to fix an upset stomach or a cold. Because of this natural wisdom, we rarely needed a veterinarian. While any child eating as many pedhas as those cats would have met a raised eyebrow and a confiscated sweet, the cats received different treatment. We assumed they knew their own limits and could fix any ailment that followed. We also knew they wouldn't have cared for our disapproval anyway—they knew their way around the house and were masters of their own lives.

However, we were soon proven wrong. One of our cats began losing its fur; another went blind. We rushed them to a vet, only to discover that both had developed diabetes. They passed away shortly after. My academic success unexpectedly left a trail of painful memories.

I eventually shared this story with my colleague John, a fellow cat lover who knows a great deal about them. He revealed a fact we hadn't known then: cats actually lack the sense of sweet taste. While they can sense proteins and fats, sugar is invisible to them. They ate the pedhas voraciously because they smelled the milk proteins, completely unaware that the sugar within was dangerous to them. Learning this eased my guilt slightly; had we known, we never would have fed them those sweets.

This realization brought back two other memories. At the time, commercial cat food was rare, so we fed our cats dried fish. Since we didn't eat fish ourselves, we knew little about it and relied on the cats' instincts. They ate the fish greedily, but soon began vomiting. A vet visit revealed the culprit: the high salt content used for preservation. We switched to unsalted dried fish, and they were fine.

The second memory was more gruesome. We had applied a special fertilizer to our coconut trees. It contained fish scales mixed with a chemical compound. One of our cats, attracted by the scent of the fish, ingested the fertilizer and was poisoned. Our belief that cats possessed an infallible instinct for what was safe had been proven wrong for a third time.

These days, we often hear of animals suffering from "psychosomatic" or human-environment diseases: pet dogs with high blood pressure, cats with diabetes, or tigers in zoos developing heart trouble. Perhaps one day we will hear of zebras with ulcers. In the wild, natural instincts are a shield. But once animals enter the human sphere, those instincts fail them. They cannot sense the hidden "poisons"—the sugars, salts, and chemicals—of a human environment.

Humans have struggled to cope with the artificial conditions we have created for ourselves, yet we continue to subject animals to them. True care is not about treating animals like humans; it is about respecting their biological boundaries. Perhaps, instead of trying to make them like us, we should try to learn something from them to solve our own problems.